Stan wojenny w Polsce. Stan badań, Historia polski

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Wstęp ....................................................................................................................................................... 4
1. Publikacje o charakterze ogólnopolskim ............................................................................................. 5
1.1 Materiały archiwalne ..................................................................................................................... 5
1.2 Wydawnictwa słownikowe i bibliograficzne ................................................................................ 6
1.3 Wydawnictwa źródłowe ................................................................................................................ 7
1.4 Wspomnienia, relacje, wywiady.................................................................................................... 9
1.5 Opracowania................................................................................................................................ 10
1.6 Prasa ............................................................................................................................................ 14
2. Pomorze Gdańskie, Środkowe i Kujawy ........................................................................................... 16
2.1. Relacje pamiętnikarskie ............................................................................................................. 17
2.2 Publikacje źródłowe .................................................................................................................... 17
2.3 Opracowania................................................................................................................................ 18
3. Wielkopolska, Pomorze Zachodnie i Ziemia Lubuska ......................................................................19
3.1 Wydawnictwa słownikowe i bibliograficzne .............................................................................. 19
3.2 Wspomnienia, relacje, wywiady.................................................................................................. 20
3.3 Opracowania................................................................................................................................ 20
4. Dolny Śląsk i Opolszczyzna .............................................................................................................. 23
4.1 Źródła .......................................................................................................................................... 23
4.2 Wspomnienia, relacje , wywiady................................................................................................. 24
4.3 Opracowania................................................................................................................................ 24
5. Częstochowskie, Górny Śląsk, Bielskie i Żywieckie......................................................................... 30
5.1 Wydawnictwa słownikowe i bibliograficzne .............................................................................. 30
5.2 Wydawnictwa źródłowe .............................................................................................................. 31
5.3 Wspomnienia, relacje, wywiady.................................................................................................. 31
5.4 Opracowania................................................................................................................................ 33
6. Małopolska i Kielecczyzna................................................................................................................ 35
6.1. Źródła ......................................................................................................................................... 35
6.2. Wydawnictwa informacyjne (bibliografie, słowniki)................................................................. 37
6.3. Relacje i wspomnienia................................................................................................................ 37
6.4. Opracowania............................................................................................................................... 39
7. Ziemia łódzka i kaliska ...................................................................................................................... 41
7.1 Wydawnictwa źródłowe .............................................................................................................. 41
7.2 Wspomnienia, relacje, wywiady.................................................................................................. 41
7.3 Opracowania................................................................................................................................ 42
8. Podkarpacie........................................................................................................................................ 43
8.1 Wydawnictwa o charakterze informacyjnym (słowniki, kalendaria, bibliografie) ..................... 43
8.2 Wydawnictwa źródłowe .............................................................................................................. 43
8.3 Wspomnienia i relacje ................................................................................................................. 44
8.4 Opracowania................................................................................................................................ 45
9. Lubelszczyzna i Chełmszczyzna ....................................................................................................... 47
9.3 Wspomnienia, relacje, wywiady.................................................................................................. 48
9.4 Opracowania................................................................................................................................ 49
10. Podlasie i Białostocczyzna............................................................................................................... 51
10.1 Wspomnienia............................................................................................................................. 51
10.2 Prasa .......................................................................................................................................... 51
10.3 Opracowania.............................................................................................................................. 52
11. Mazowsze i Mazury......................................................................................................................... 54
1.1 Materiały archiwalne ................................................................................................................... 54
11.2 Wydawnictwa słownikowe i bibliograficzne ............................................................................ 55
11.3 Wydawnictwa źródłowe ............................................................................................................ 55
11.4 Wspomnienia, relacje, wywiady................................................................................................ 56
11.5 Opracowania.............................................................................................................................. 56
3
Wstęp
Prezentowane poniżej opracowanie stanowi pierwszy rezultat programu badawczego
„Stan wojenny w Polsce – spojrzenie po dwudziestu latach” realizowanego w Biurze Edukacji
Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej. Przeprowadzona przez grupę pracowników nauko-
wych IPN kwerenda naukowa pozwoliła na stworzenie listy kilkuset pozycji, które częściowo
lub w całości dotyczą różnych aspektów stanu wojennego. Nie jest to z pewnością wykaz
kompletny i wymagać będzie dalszych uzupełnień, szczególnie w zakresie trudniejszych do
zlokalizowania najistotniejszych artykułów prasowych.
Tym niemniej, już to robocze opracowanie pozwala na sformułowanie kilku podstawo-
wych wniosków dotyczących aktualnego stanu badań nad wydarzeniami, jakie miały miejsce
w Polsce po 13 grudnia 1981 r.:
1. Mimo pozornej obfitości tytułów brak jest nie tylko syntetycznego opracowania o sta-
nie wojennym w skali całej Polski, ale także w odniesieniu do większości jej regio-
nów.
2. Dominują prace o charakterze przyczynkarskim, koncentrujące się najczęściej wokół
problematyki represji oraz zjawiska opozycji i oporu społecznego. Niewiele natomiast
dotyczy funkcjonowania aparatu władzy oraz problematyki życia codziennego w tym
okresie.
3. Wyraźnie rysuje się zróżnicowanie w poziomie zaawansowania badań w poszczegól-
nych regionach Polski. W ilości publikacji wyraźny prymat należy do obszaru Dolne-
go i Górnego Śląska.
Konstrukcja niniejszego opracowania została oparta na podziale administracyjnym, wyni-
kającym z zasięgu terytorialnego poszczególnych oddziałów IPN. Nie zawsze podział ten –
wynikający z ustawy o IPN i związany z obszarem działania poszczególnych Sądów Apela-
cyjnych – jest uzasadniony pod względami geograficzno-historycznymi. Wydaje się jednak,
że utrzymanie kryterium podziału administracyjnego – przy wyodrębnieniu części dotyczącej
publikacji o charakterze ogólnopolskim – było optymalne z punktu widzenia użyteczności
informacyjnej opracowania. Nieuchronną tego konsekwencją są jednak powtórzenia, których
ilość starano się ograniczyć do minimum.
Antoni Dudek
4
1. Publikacje o charakterze ogólnopolskim
Prace dotyczące stanu wojennego w Polsce mają w dużej mierze charakter przyczyn-
kowy. Jest to problematyka w większości jeszcze nie przebadana i nie opracowana, zarówno
w przypadku zagadnień o charakterze ogólnopolskim, jak i dotyczących poszczególnych re-
gionów. Poniżej zostanie przedstawiony wybór najważniejszych pozycji traktujących w cało-
ści lub też w części o stanie wojennym. Omówione poniżej publikacje zwarte opisują przede
wszystkim sam przebieg stanu wojennego. Przedstawienie bibliografii prac ukazujących ge-
nezę stanu wojennego wymaga odrębnego opracowania. Pominięte też zostały – z uwagi na
wtórny w większości charakter – opracowania obcojęzyczne
1
.
1.1 Materiały archiwalne
Podstawowe znaczenie dla badacza zajmujące się stanem wojennym mają następujące ar-
chiwa i znajdujące się tam zespoły akt:
Biuro Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów IPN
posiada materiały archiwalne
byłego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych z lat 1980-1983 (w tym oryginalne materiały
NSZZ „Solidarność” i opozycji z tego okresu). Pozwalają one poznać działania resortu spraw
wewnętrznych w ramach przygotowań do stanu wojennego oraz w jego trakcie.
Archiwum Akt Nowych
dysponuje materiałami Komitetu Centralnego PZPR (w tym
aktami sekretariatów poszczególnych sekretarzy i archiwalia poszczególnych Wydziałów, np.
Administracyjnego, Nauki i Oświaty czy Ideologicznego; w chwili obecnej część materiałów
nie jest jeszcze udostępniana, np. Wydziały - Społeczno-Zawodowy i Zagraniczny) oraz ar-
chiwaliami byłego Urzędu Rady Ministrów, przekazanymi z Archiwum Akt Jawnych Kance-
larii Prezesa Rady Ministrów (w tym aktami z gabinetów prezesów Rady Ministrów i biur
RM, np. ds. współpracy ze związkami zawodowymi). Dostarczają one ważnych informacji o
działalności partii i władz państwowych na początku lat 80-tych.
Archiwum Akt Jawnych Kancelarii
Prezesa Rady Ministrów posiada archiwalia by-
łego Urzędu Rady Ministrów (w tym mikrofisze z przekazanych do AAN oryginałów, norma-
tywy URM z lat 1980-1983 oraz meldunki, tzw. Dysory (czyli informacje Dyżurnego Sztabu
Operacyjnego Rządu) z okresu od końca marca 1981 r. do grudnia 1983 r. Dokumenty te ilu-
strują działalność Rady Ministrów w latach 1980-1983.
Archiwum MSWiA
dysponuje archiwaliami byłego Rzecznika Prasowego Rządu J.
Urbana. Pozwalają one prześledzić działalność propagandową rządu.
Centralne Archiwum Wojskowe
,
Archiwum Instytucji MON
,
Archiwa Wojsk
Lądowych
(Warszawa, Wrocław, Toruń) i pozostałe, posiadają materiały wytworzone przez
Ministerstwo Obrony Narodowej i jednostki Wojska Polskiego. Umożliwiają one poznanie
działań sił zbrojnych w latach 1980-1983.
Zarówno w
BUiAD IPN
, jak też w
AAN
znajdują się przekazane niedawno z Kance-
larii Prezesa Rady Ministrów tajne (do niedawna) części materiałów byłego Urzędu Rady
Ministrów. Niestety zostały one przekazane bez ewidencji (płyty CD).
W
Archiwum Centralnego Zarządu Zakładów Karnych
w Warszawie znajdują się
teczki akt Ministerstwa Sprawiedliwości poświęcone tzw. ośrodkom odosobnienia z lat 1981-
1982. Zawierają rozporządzenia o powoływaniu i likwidacji poszczególnych obozów inter-
nowania, postępowaniu służb więziennych wraz z regulaminami dla internowanych. Wśród
ważnych dokumentów wymienić należy wykazy obozów internowania z terenu całej Polski,
imienne listy internowanych oraz różnego typu dane statystyczne dotyczące osób tam osadzo-
1
Do wyjątków wartych wspomnienia należą wspomnienia gen. W.a Jaruzelskiego
, Les chaines et le refuge,
Paris: 1992, które różnią się zawartością od napisanych po polsku książek tego autora.
5
nych. Szczególną wartość, dla poznania codzienności internowanych mają zachowane spra-
wozdania z wizytacji i protokoły kontroli ośrodków odosobnienia.
1.2 Wydawnictwa słownikowe i bibliograficzne
Powyższa kategoria obejmuje publikacje będące kalendariami, bibliografiami i słow-
nikami. W 1991 r. ukazała się książka
W stanie
zawierająca obszerne kalendarium
2
. W roku
1995 został wydany
Kalendarz dekady przełomu
Andrzeja Andrusiewicza
3
. W 1996 r. pojawi-
ło się
Kalendarium Solidarności lat 1980-1989
Marka Pernala i Jana Skórzyńskiego
4
. W ra-
mach pracy pod redakcją Jana Kulasa ukazało się kalendarium, które jednak jest dość ogólni-
kowe
5
. Natomiast w publikacji wydanej z okazji XX-lecia „Solidarności”
6
znalazło się praw-
dopodobnie najpełniejsze kalendarium stanu wojennego opracowane przez zespół ośrodka
„Karta”.
Sui generis
kalendarium są również dokumenty Służby Bezpieczeństwa, wydane i
opracowane w 1999 r. pod redakcją Wandy Chudzik i in., zawierające materiały sporządzone
przez funkcjonariuszy MSW
7
. Materiały te dotyczą całego kraju i zgodnie z obowiązującym
w latach osiemdziesiątych podziałem administracyjnym Polski przedstawiają wydarzenia
podczas stanu wojennego z podziałem na 49 istniejących wówczas województw.
Jeśli chodzi o bibliografię stanu wojennego, to trzeba stwierdzić, że takowa właściwie
nie istnieje. Z tego względu pomocne są tutaj bibliografie ogólne, jakkolwiek w różnym stop-
niu ujmujące omawiane zagadnienie. Wśród nich wymienić można powstałą w latach osiem-
dziesiątych w Paryżu bibliografię publikacji podziemnych w Polsce za okres 13 XII 1981 - VI
1986, autorstwa Wojciecha i Władysława Chojnackich, wydaną pod pseudonimem: Józefa
Kamińska
8
, oraz późniejszą bibliografię publikacji podziemnych w Polsce, obejmującą lata
1986-1987 autorstwa Marka Jastrzębskiego i Wojciecha Chojnackiego
9
. W 1988 r. ukazały
się zebrane przez Józefa Gajewskiego materiały do bibliografii druków zwartych wydanych
poza zasięgiem cenzury w latach 1982-1986
10
. Biblioteka Narodowa wydała w roku 1994
materiały do bibliografii druków zwartych wydanych poza zasięgiem cenzury od 13 XII 1981
do 31 XII 1986
11
. W 1995 r. Biblioteka Narodowa opublikowała bibliografię podziemnych
druków zwartych z lat 1976-1989
12
.
2
Z. Gluza, K. Madoń–Mitzner, G. Sołtysiak,
W stanie
, Warszawa: „Karta” 1991.
3
A. Andrusiewicz,
Polska 1980-1990. Kalendarz dekady przełomu
, Rzeszów: Wydawnictwo Wyższej Szkoły
Pedagogicznej 1995.
4
M. Pernal, J. Skórzyński,
Kalendarium Solidarności 1980-89
, Warszawa: Fakt 1996.
5
Stan wojenny, wspomnienia i oceny
, praca zbiorowa pod red. J. Kulasa, Pelplin: Bernardinum 1999.
6
Kalendarium 13 grudnia 1981 - 4 czerwca 1989
w:
„Solidarność” 20 lat później
, Warszawa: Oficyna Wydaw-
nicza Volumen - Tysol sp. z.o.o 2000.
7
Stan wojenny. Kalendarium wydarzeń 13 XII 1981-31 XII 1982
, red. W. Chudzik i inni, Warszawa: Centralne
Archiwum MSWiA 1999.
8
J. Kamińska,
Bibliografia publikacji podziemnych w Polsce 13 XII 1981 – VI 1986,
Paris: Editions Spotkania
1988.
9
M. Jastrzębski, W. Chojnacki:
Bibliografia publikacji podziemnych w Polsce 1 I 1986 - 31 XII 1987
, Warsza-
wa: Editions Spotkania 1993.
10
J. Gajewski,
Poza zasięgiem cenzury 1982-1986
, Archiwum Solidarności, t. 19, Seria: Relacje i opracowania;
Materiały do bibliografii druków zwartych wydanych poza zasięgiem cenzury 1982- 1986
, Kraków: Oficyna
Literacka 1988.
11
M. Jastrzębski,
Materiały do bibliografii druków zwartych wydanych poza zasięgiem cenzury 13.XII.1981-
31.XII.1986
, Warszawa: Biblioteka Narodowa 1994. W bieżącym roku ukazało się kolejne wydanie, doprowa-
dzone do 1988 r.
12
Bibliografia podziemnych druków zwartych z l. 1976- 1989,
opr. G. Fedorowicz, K. Gromadzińska i M. Ka-
czyńska, Warszawa: BN 1995.
6
W roku 1995 Biblioteka Publiczna miasta stołecznego Warszawy wydała katalog cza-
sopism niezależnych obejmujący lata 1976-1990
13
. W roku 1996 Ośrodek „Karta” wydał ka-
talog czasopism bezdebitowych zgromadzonych w Archiwum Peerelu
14
, uzupełniając go z
czasem o nowe pozycje w ramach katalogu komputerowego. Ten sam ośrodek w roku 1999
wydał z kolei katalog posiadanych bezdebitowych druków zwartych
15
.
W roku ubiegłym ukazała się pierwsza część słownika biograficznego opozycji z lat
1956-1989
16
przygotowanego przez wspomniany już Ośrodek „Karta”. Zawiera ona biogramy
osób zaangażowanych w działalność opozycyjną w okresie stanu wojennego w różnych czę-
ściach kraju. Słownikowy charakter ma też opracowany na podstawie prasy podziemnej oraz
materiałów MSW z czasów PRL tom napisany przez autora kryjącego się pod pseudonimem
Dariusz Cecuda
17
. Informacje o ludziach związanych z opozycją znaleźć można również w
informatorze o posłach i senatorach wybranych do parlamentu X kadencji w 1989
18
.
W identyfikacji autorów piszących w prasie drugiego obiegu przydatny może być
słownik pseudonimów przygotowany przez pracowników Instytutu Badań Literackich
19
.
1.3 Wydawnictwa źródłowe
W roku 1983 ukazał się w Londynie obszerny zbiór dokumentów i relacji dotyczących
stanu wojennego w Polsce w opracowaniu Piotra Spiskiego
20
. Z kolei w drugim obiegu, opu-
blikowano dokumenty ilustrujące działalność obrońców w procesach politycznych prowadzo-
nych w stanie wojennym oraz po jego zawieszeniu
21
.
W 1992 r. został wydany przez „Aneks” tom zawierający dokumenty centralnych
władz PZPR z l. 1980-81, w tym także – w końcowej części – z okresu po 13 grudnia 1981
r.
22
W bieżącym roku ukazał się zbiór dokumentów i artykułów dotyczących stanu wojennego
pod red. Tadeusza Walichnowskiego, w większości już wcześniej znanych
23
. Istotne informa-
cje dotyczące położenia i roli odgrywanej przez Kościół katolicki w stanie wojennym zawie-
rają tomy dokumentów opracowane przez Petera Rainę
24
. Tej samej problematyki dotyczy
13
Katalog Czasopism Niezależnych Działu Wydawnictw Periodycznych 1976-1990
,
opr. E. Kowalska, J.
Skrzypkowska,
Biblioteka Publiczna m. st. Warszawy, Warszawa: Biblioteka Główna 1995.
14
Katalog czasopism niezależnych wydanych w latach 1976-1990 w zbiorach Archiwum Peerelu
, Warszawa:
Ośrodek KARTA 1996.
15
Katalog druków zwartych wydanych w Polsce poza cenzurą w latach 1976-1990 w zbiorach Ośrodka KARTA
,
Warszawa: 1999.
16
Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956-1989
, t. 1, red. J. Skórzyński, P. Sowiński, M. Strasz, Warszawa:
Ośrodek „Karta” 2000.
17
D. Cecuda,
Leksykon opozycji politycznej 1976-1989,
Warszawa: Trust 1989.
18
W Sejmie i Senacie. Posłowie i senatorowie wybrani z listy Solidarności
, Warszawa: 1990.
19
Kto był kim w drugim obiegu? Słownik pseudonimów pisarzy i dziennikarzy 1976-1989
, red. D. Świerczyńska,
Warszawa: IBL 1995.
20
Od trzynastego do trzynastego. Analizy. Dokumenty. Relacje
, opr. P. Spiski, Londyn: Polonia 1983.
21
Nie możemy milczeć... Przemówienia adwokatów w procesach politycznych 1981-1986
, Warszawa: Pokolenie
1989.
22
Tajne dokumenty Biura Politycznego.
PZPR a „
Solidarność”
1980- 1981, opr. Z. Włodek, Londyn: Aneks
1992.
23
Stan wojenny w Polsce. Dokumenty i materiały archiwalne 1981-1983
, pod red. Nauk. T. Walichnowskiego,
Warszawa: „Comandor” 2001.
24
Kościół w Polsce 1982-1984
, opr. P. Raina, Londyn: Veritas 1985;
J. P. II, Prymas i Episkopat Polski o stanie
wojennym
, opr. P. Raina, Londyn: 1982;
Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945–1989,
wybór
P. Raina, t. 3:
Lata 1976-1989
, Pelplin: W drodze – Bernardinum 1996;
Arcybiskup Dąbrowski w służbie Ko-
ścioła i narodu. Rozmowy z władzami
, opr. P. Raina, t.2:
1982-1989
, Warszawa 1995;
Troska o internowanych.
Interwencje arcybiskupa Dąbrowskiego u gen. Kiszczaka 1982-1989
, opr. P. Raina, Warszawa: Wydawnictwo
von borowiecky 1999.
7
[ Pobierz całość w formacie PDF ]