Stanisław Urbańczyk- PERIODYZACJA DZIEJÓW POLSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO, FILOLOGIA POLSKA, HISTORIA ...

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
1
Stanisław Urbańczyk
PERIODYZACJA DZIEJÓW POLSKIEGO JĘZYKA LITERACKIEGO
Przystępując do przeprowadzenia podziału historii polskiego języka na okresy, naleŜy
przyjrzeć się konsekwencjom, jakie wynikną z zastosowania róŜnych kryteriów podziału. Biorę
pod uwagę po kolei zmiany systemu gramatycznego, zmiany w składzie języka etnicznego,
zmiany w zasięgu języka literackiego i zmiany w jego funkcjach. W związku z historią literatury
naleŜy jeszcze uwzględnić rozwój stylów językowych. Potem przyjdzie pora na konfrontację
cząstkowych wyników z sobą i cezurami ogólnohistorycznymi.
Jakie więc były najwaŜniejsze przełomowe momenty w dziejach systemu językowego?
U początków polszczyzny stoi bez wątpienia dyspalatalizacja samogłosek przednich, którą
moŜemy ulokować w wieku VIII do IX. Jest to chronologia umowna, ale dość prawdopodobna.
Zapewne teŜ na te czasy przypada wokalizacja jerów mocnych i wokalizacja spółgłosek
sonantycznych. Zakończenie tych procesów moŜemy umownie kłaść na czas ok. 900 r., a więc
czas bliski początków państwa polskiego. (W tym chyba czasie obejmowałby rządy dziadek
Mieszka I). Drugi przełomowy moment przypada na poł. w. XII, kiedy to się pojawiły spółgłoski
ć
ʒ
’ z dawniejszych t’ d’. Być moŜe wtedy teŜ się zaczął proces przekształcania r' w ř, jeśli
przyjmiemy, Ŝe ortografia była w stosunku do tej zmiany zapóźniona (znak rz pojawił się
w r. 1231). śadnego innego waŜniejszego zespołu zmian nie moŜemy uchwycić. Mogły one np.
zajść we fleksji, ale to nie znalazło odbicia w piśmie z braku polskich tekstów. Oczywiście nie
mógł się teŜ w piśmie przejawić zanik intonacji i ustalenie się akcentu. Następna waŜna zmiana
to przekształcenie samogłosek długich w obojętne co do iloczasu, lecz za to zwęŜone
("pochylone"). Zaszła ona ok. r. 1500. Mniej więcej w tym samym czasie zaszły jeszcze
pomniejsze zmiany, jak stwardnienie spółgłosek š, č, ž, a, na odwrót, zmiękczenie k g przed e y.
W późniejszych czasach powaŜną zmianą był zanik samogłosek pochylonych, proces ten jednak
zajął dłuŜszy okres czasu, tak Ŝe w całości nie moŜe być brany pod uwagę jako cezura. MoŜna
tylko przypisać szczególne znaczenie zanikowi a pochylonego, poniewaŜ była to pierwsza
innowacja wyraźnie przeciwstawiająca język literacki ogółowi gwar rdzennie polskich. Zdaje się,
Ŝe moŜna umownie związać ją z r. 1740. W drugiej poł. XVIII w. nie zaszła właściwie Ŝadna
powaŜniejsza zmiana w systemie języka, dokonano jednak wtedy pewnego wyboru norm
spomiędzy tych zmian, jakie zachodziły we fleksji i fonetyce poprzednich dziesięcioleci, i o tyle
moŜna drugą połowę tego wieku uwaŜać za początek tego okresu (Z. Stieber, Rozwój
fonologiczny języka polskiego, wyd. 2, Warszawa 1959).
Gdybyśmy spojrzeli na rzecz od strony składni, to byśmy chyba mieli prawo wydzielić
wiek XVI, XVII i pierwszą poł. w. XVIII jako okres dominacji składni łacińskiej w charakterze
niewątpliwego wzoru. Wtręty łacińskie (makaronizmy) byłyby widomym znakiem tej właśnie
zaleŜności. Wydaje się, Ŝe koło poł XVIII w. zachodzi pod tym względem bardzo istotna zmiana.
Giną makaronizmy, budowa zdania staje się bardziej naturalna, bliŜsza składni języka
mówionego. Widomym znakiem przełomu jest głośna ksiąŜka Konarskiego O skutecznym rad
sposobie, wydana w latach 17601763.
2
Jak ostatecznie widać, moŜna przyjąć jako cezury: lata ok. r. 900 jako początek rozwoju
osobnego języka polskiego, lata ok. r. 1150, tj. ostateczne sformowanie się systemu
spółgłoskowego, lata ok. r. 1500, tj. porę zatraty iloczasu, w składni zaś poddanie się wpływom
łaciny humanistycznej, wreszcie lata ok. r. 1750, jako porę rozpoczęcia nowego porządkowania
norm literackich.
Socjalny zasięg polskiego języka literackiego uległ bardzo istotnym zmianom, jako
pomocniczy język duchowieństwa przy nauczaniu, przy propagandzie religijnej (wliczając w to
kazania, modlitwy, legendy), jako pomocniczy język administracji państwowej i w wąskim
zakresie jako język świeckiej wypowiedzi artystycznej. Czynne posługiwanie się językiem
polskim w piśmie było przywilejem niewielkiej garstki ludzi. Odbiorcą była głównie szlachta,
poniewaŜ miasta były w znacznej części zniemczone. Wąski zakres oddziaływania był związany
nie tylko z układem społecznym, ale takŜe z rękopiśmiennym sposobem rozpowszechniania
utworów literackich. Dopiero lata 1520 1530 przynoszą pod tym względem gwałtowną zmianę.
Powstanie drukarń umoŜliwia wydatne powiększenie, a więc i potanienie egzemplarzy utworów
literackich, równocześnie zaś powstaje nowy odbiorca mieszczaństwo, które się teraz
całkowicie spolszczyło, a przy tym stanęło na wysokim poziomie kulturalnym i ekonomicznym.
Dzięki temu znaleźli się masowi odbiorcy dla ksiąŜek o duŜych nakładach (A. Kawcka
Gryczowa, Rola drukarstwa polskiego w dobie Odrodzenia, Warszawa 1954). Od połowy XVII
wieku sytuacja się zmienia na niekorzyść. ZuboŜenie mieszczaństwa, upadek ekonomiczny
całego kraju, łącznie ze szlachtą, propaganda na rzecz języka łacińskiego ograniczają liczbę
konsumentów ksiąŜki polskiej. Gruntowną poprawę przynosi dopiero połowa w. XVIII. Zaczyna
się w szybkim tempie rozwój Warszawy, gdzie powstaje liczne i silne mieszczaństwo,
interesujące się Ŝyciem politycznym i ruchem literackim. Zachodzi takŜe korzystna zmiana
w stosunku szlachty do języka polskiego, słabnie mianowicie ślepe uwielbienie łaciny. Dzięki
temu od poł. w. XVIII język polski obsługuje szlachtę i mieszczaństwo łącznie z powstającą w
miastach inteligencją. Nie obejmuje on jednak swym zasięgiem chłopów, którzy dopiero od poł.
w. XIX zaczną pomału stawać się odbiorcami ksiąŜki; ich zaś prawdziwe korzystanie
z polszczyzny literackiej przypada na wiek XX.
Wydaje mi się zatem, Ŝe i w zasięgu socjalnym stwierdzamy dwa momenty przełomowe:
początek XVI wieku i połowa wieku XVIII. Połowa w. XVII mogłaby wystąpić jako cezura
podrzędna, związana z przejściowym kurczeniem się tego zasięgu.
O zasięgu socjalnym języka literackiego decydowały nie tylko czynniki ekonomiczne
i ustrojowe. Czynniki ekonomiczne udaremniły w średniowieczu kontakt szlachty z ksiąŜką w
ogóle, czynniki ekonomiczne i ustrojowe osłabiły udział mieszczaństwa w kulturze od poł. XVII
w., one teŜ trzymały od niej z daleka klasę chłopską. W grę jednak wchodziły takŜe czynniki
ideologiczne. One to powstrzymywały duchowieństwo od posługiwania się językiem polskim,
one właśnie skłaniały szlachtę do posługiwania się językiem łacińskim. Szlachta zaczęła się
kształcić masowo dopiero w drugiej poł. XV w. i wtedy teŜ zaczęła się uczyć łaciny, tak Ŝe
wreszcie w XVI w. znajomość łaciny wśród szlachty stała się faktycznie obowiązkowa (A.
Karbowiak, Wykształcenie szkolne laików, zwłaszcza Piastów od 966 r. do 1364, "Przegląd
Powszechny" 1897, z. 3, s. 410 433). Była więc odtąd łacina nie tylko dla duchowieństwa, ale
i dla szlachty drugim językiem literackim. Od początku XVII w. łacina bierze górę nad językiem
polskim. Dopiero upadek znaczenia łaciny w Europie zachodniej, wzrost zaś autorytetu języka
francuskiego, wreszcie propaganda na rzecz języka polskiego w szkołach pijarskich
doprowadziły w ciągu drugiej poł. XVIII w. do zwycięstwa języka polskiego. Będzie on od tego
czasu wyłącznym językiem literackim polskiego społeczeństwa. Polak nie będzie się odtąd
zwracał do Polaka inaczej jak tylko po polsku. Inne języki, z francuskim włącznie, staną się
3
językami porozumienia z cudzoziemcami i językami naukowej propagandy,
TakŜe więc we wzajemnym stosunku języka polskiego i innych języków stwierdzamy
dwa okresy przełomowe: wejście łaciny w Ŝycie szlachty (początkowo równomiernie z językiem
polskim) w następstwie szybkiego wzrostu kultury szlacheckiej od drugiej poł. XV wieku
i załamanie się roli łaciny w poł. w. XVIII. Za cezurę drugorzędną moŜna uwaŜać pierwszą poł.
w. XVII, kiedy ten język wyraźnie juŜ góruje nad polskim.
MoŜna się jeszcze zapytywać o rozwój stylów literackich. Zaczynają się one formować
juŜ w wieku XV. Ich opisem zajął się w swojej Historii języka polskiego (t. I, s. 147 i n.)
Klemensiewicz. W poł. XVI wieku zachodzą, moim zdaniem, zmiany artystyczne. Rozumiem to
tak, Ŝe nie powstają wtedy w większej liczbie nowe style językowe, lecz zmieniają się środki
artystyczne, wyzyskiwane w obrębie tych stylów, w związku ze zmianą poglądów estetycznych.
Jest to zmiana tego typu, co zmiana między klasycyzmem a romantyzmem. Okres od poł. XVII
w. do poł w. XVIII jest okresem uboŜenia tych środków i więdnięcia stylów skutkiem małej
produkcji literackiej. Od poł. w. XVIII rozpoczyna się na nowo organizacja stylów językowych
i środków artystycznych. PoniewaŜ bardzo intensywnie zaczyna się rozwijać proza, powiększa
się liczba stylów językowych.
Spójrzmy jeszcze na rozwój języka etnicznego, tj. języka polskiego, jako całości łącznie
z gwarami terytorialnymi i socjalnymi. W okresie najstarszym istnieją tylko dialekty terytorialne
i język polski istnieje tylko poprzez nie. Z czasem się rozwija dialekt kulturalny z zarysem
pierwszych norm ponaddialektycznych. Kiedy się ten proces zaczyna, jest i pozostanie na zawsze
przedmiotem sporu. Moim osobistym zdaniem początki dialektu kulturalnego wiąŜą się
z ugruntowaniem monarchii piastowskiej na przełomie X/XI wieku. Działanie tendencji
unifikacyjnych widzę juŜ w "Bulli gnieźnieńskiej". Od poł. XIV w. powstaje literatura pisana,
z jej wzbogaceniem się w XV w. powstają style językowe. Czynna znajomość języka literackiego
jest przywilejem bardzo małej liczby ludzi wykształconych. Mowa ogółu szlachty nie róŜni się
w tym czasie od mowy chłopów. Około r. 1500 waŜnym zjawiskiem jest dokończenie procesu
polszczenia się miast, w których przedtem ton nadawało bogate mieszczaństwo posługujące się
językiem niemieckim. Sposób mówienia spolonizowanego mieszczaństwa mam na myśli
mieszczaństwo bogate, nie związane ze wsią nie jest nam dobrze znany, jeśli jednak wolno nam
się opierać na samouczkach i słowniczkach dla nich przeznaczonych, był to, jeśli nie
w wykonaniu, to przynajmniej w intencji, właśnie dialekt kulturalny, lokalnie gwarowo
zabarwiony. Zapewne teŜ w ciągu XVI wieku zaczął się osłabiać związek mowy zamoŜniejszej
i kulturalniejszej szlachty z gwarami terytorialnymi, a umacniać z dialektem kulturalnym.
W XVII w. proces ten uległ zahamowaniu. TakŜe w miastach skutkiem ich rozkładu polszczyzna
kulturalna się cofnęła. Dopiero ok. poł. XVIII w. zaczyna się odbudowa stanu utraconego
w XVII w. Czynnikiem decydującym jest tu rozwój Warszawy (...), która z małego miasta za
rządów ostatniego Sasa rozrosła się za panowania Stanisława Augusta w duŜe centrum
państwowe i prawdziwą stolicę kulturalną. W mieście tym rozwijało się rzemiosło i handel,
skupiali się literaci i uczeni. W związku z ich potrzebami zaczęły powstawać wyspecjalizowane
sposoby mówienia i pisania, zwane dialektami socjalnymi. Miejsce więc układu poziomego
w języku zaczął zajmować układ pionowy. Dialekty socjalne były w XVIII w. jeszcze tworami
słabymi, ale nie ustający rozwój nauki, rzemiosła, przemysłu i handlu umacniał je coraz bardziej.
Wreszcie stopniowe znoszenie poddaństwa w ciągu XIX w. zaczęło naruszać spoistość dialektów
ludowych, poddając je wpływowi języka literackiego, ale w zasadzie nawet ostateczne zniesienie
poddaństwa w r. 1864 nie stanowiło pod tym względem przełomu. MoŜna o nim mówić dopiero
po r. 1944, kiedy przeobraŜenia społeczne związały wieś ściśle z ogólnym Ŝyciem narodu.
A więc w losach języka etnicznego moŜemy stwierdzić istnienie dwóch okresów
4
przełomowych, a to powstanie polskiego mieszczaństwa na przełomie XV/XVI wieku i jego
odŜycie w poł. XVIII wieku. Łączy się z tym zwiększenie podstaw socjalnych języka literackiego
i powstanie dialektów socjalnych.
Jak widać, upadek państwa polskiego w r. 1795 nie znajduje w moim schemacie wyrazu.
I on bowiem nie wpłynął na sytuację gwar i języka literackiego: pierwsze ćwierćwiecze XIX w.
było kontynuacją czwartej ćwierci XVIII wieku. Widomym znakiem ciągłości było utrzymanie
się przy wpływach przynajmniej w części tych samych ludzi. Większe juŜ znaczenie
przypisywałbym rokowi 1830.
Trzeba jednak przyznać, Ŝe Ŝadna z dostrzeŜonych cezur nie zbiega się ściśle ze zmianami
językowymi. Rzecz to zrozumiała. Ani rozszerzenie języka literackiego na chłopów czy
mieszczan, ani rozszerzenie czy ograniczenie praw łaciny nie wywołuje automatycznie zmian
w języku literackim. Język ten pozostaje nadal ten sam, a tymczasem my byśmy chcieli, Ŝeby
cezura periodyzacyjna oznaczała powaŜną zmianę językową. Oczekiwane zmiany rzeczywiście
nadchodzą, lecz z pewnym opóźnieniem, bo komunikatywna funkcja języka zapobiega nagłym
zmianom. Zwolennicy nowości muszą rozumieć zwolenników tradycji i muszą sami być dla nich
zrozumiali, musi więc minąć co najmniej jedno pokolenie, by moŜna było zarzucić dawny stan
językowy, niepoŜądany przez młodsze pokolenie. Dlatego to od momentu zwrotnego w stosunku
społeczeństwa do języka musi minąć okres 20 30 lat, aby innowacje językowe wystąpiły
z większą siłą. Trzeba równieŜ wziąć pod uwagę, Ŝe i wypracowanie nowych, upragnionych czy
koniecznych środków wyrazu wymaga pewnego czasu. Nic więc dziwnego, Ŝe w stosunku do
cezury przyjętej ok. r. 1760 zmiany językowe wystąpią z opóźnieniem ok. 20 lat. Nie
wystarczyło bowiem odrzec się supremacji łaciny, nie dość było powiększyć obowiązki języka
polskiego, ale musiał minąć pewien czas, aŜ się rozszerzył nowy sposób budowy zdania
i przeobraziło słownictwo. Podobnie w wieku XVI. Nowe moŜliwości stworzone przez druk,
nowy pogląd na literaturę dały rezultaty ok. r. 1540. Urywa się związek z literaturą
średniowieczną, z jej tokiem zdania i jej słownictwem, a na ich miejscu pojawiają się nowe
środki językowe. Wydaje mi się jednak, Ŝe choćby wzgląd na wagę tego, co nowe, zaleca
rozpoczynanie okresu od pojawienia się czynnika pobudzającego, a nie od pojawienia się
skutków jego działania.
Zmiany te nie mogą się przejawić w całym języku. Najbardziej podatne są składnia
i słownictwo, tylko w nich bowiem istnieje dostateczny luz, zezwalający na względnie swobodne
z nich korzystanie. Dlatego właśnie badania nad historią języka literackiego powinny objąć
składnię i słownictwo. Zmiany w fonetyce i we fleksji moŜliwe są pośrednio przez świadomy
wybór norm językowych. Pod tym względem wiek XVI wydaje mi się kontynuacją poprzedniego
wieku. Zestaw norm był przygotowany wcześniej, w wieku XV. Był to świadomy dobór cech,
głównie małopolskich, ale takŜe innych. Przewrót w systemie samogłoskowym chodzi
o przekształcenie samogłosek długich w iloczasowo obojętne, ale za to zwęŜone w porównaniu
z odpowiednimi dawnymi krótkimi nie miał związku z humanizmem ani oczywiście
z pojawieniem się drukarń. Zresztą korzenie tej zmiany tkwiły na pewno w przeszłości.
PrzeobraŜenia we fleksji postępowały stopniowo i polegały głównie na usuwaniu paralelnych
końcówek. W szczegółach zresztą było sporo wahań. ObniŜenie poziomu drukarń w XVII w.
przyczyniło się w duŜym stopniu do zaniku form starszych, podtrzymywanych przez korektorów
i redaktorów. Dzięki temu nie uległ we fleksji zerwaniu kontakt języka literackiego z Ŝywą
mową. W drugiej poł. XVIII w. wraz ze wzrostem świadomości językowej i wymagań wobec
druków, wraz z wprowadzeniem języka polskiego i nauki o nim do szkół zaszła potrzeba
rozstrzygnięcia istniejących wątpliwości, np. stosunku samogłosek pochylonych do pewnych
form fleksyjnych. Zaszła teŜ potrzeba uznania jakiegoś autorytatywnego wzoru. Stała się nim
5
polszczyzna XVI w., ale zakres stosowalności wzoru w praktyce był przedmiotem przewlekłego
sporu, który w maniackich wypadkach dotrwał do poł. XIX wieku. W wypadkach wyraźnych
rozbieŜności zwycięŜył stan aktualny (np. w stosunkach do a e).
Ostatecznie więc proponowałbym przyjęcie następujących głównych okresów
przełomowych: 1) połowa XIV w. w związku z pojawieniem się pierwszego tekstu polskiego,
Kazań świętokrzyskich; 2) lata 15201530 w związku z mnoŜącymi się drukami w języku polskim
i nowymi formami świadomej nad nim kontroli, dalej w związku ze wzmocnieniem się pozycji
języka polskiego wobec łaciny oraz z wystąpieniem mieszczaństwa, wraz ze szlachtą, jako
odbiorcy języka literackiego; 3) połowa XVIII w. równieŜ w związku z powaŜnymi zmianami
w Ŝyciu społecznym, odnowieniem literatury w języku polskim i początkiem przeobraŜeń
w języku. Jako cezury drugorzędne wystąpiłyby: lata ok. 1540 jako początek literatury złotego
wieku i odnowienie słownictwa polskiego, lata ok. r. 1650 w związku z powaŜnymi zmianami
w sytuacji miast i dominacją łaciny nad językiem polskim, wreszcie lata 1863/1864 definitywnie
zamykające resztki tradycji staropolskiej.
Historycy języka polskiego przeprowadzają następujące podziały: A. Brückner za
przełomowy uznał rok 1500 i 1763, S. Słoński przyjmuje cezury w poł. wieku XVI, XVII i pod
koniec w. XVIII. T. LehrSpławiński uwaŜa za graniczne lata ok. 1500, poł. w. XVIII i poł. XIX.
Z. Klemensiewicz przyjmuje umownie rok 1500 jako granicę między dobą staropolską
i średniopolską, a trzecią część XVIII w. między średniopolską a nowopolską. Jak widzimy, rok
1500 odgrywa rolę istotną w periodyzacji Brücknera, LehraSpławińskiego i Klemensiewicza.
Wszyscy autorzy dość podobnie oceniają drugą cezurę, lata 17631780. Proponowany więc
przeze mnie podział mało się od nich róŜni.
Historyk literatury polskiej zgodzi się zapewne na cezurę w poł. XVIII w., będzie zaś
miał wątpliwości w stosunku do innych cezur. Zapewne bardziej by mu odpowiadał rok 1543
(rok pojawienia się Krótkiej rozprawy Reja).
Historyk polityczny zaleci jako zwrotne momenty poł. w. XV i poł. XVIII w.,
a drugorzędnie poł. w. XVII. Zajdzie więc rozbieŜność między jego cezurą, umieszczoną ok. poł.
XV w. i cezurą językoznawcy w latach 15201530. Jest to rozbieŜność uzasadniona. Połowa XV
w. jest datą przełomową takŜe w dziejach kultury polskiej, bo rozpoczyna się wtedy
oddziaływanie humanizmu, ale jego wpływ zaznacza się w literaturze polskołacińskiej, skoro
w języku łacińskim zaspokaja się literackie potrzeby przodujących kulturalnie Polaków.
W dziełach pisanych po polsku, a więc z ówczesnego punktu widzenia w literaturze
drugorzędnej, wpływ humanizmu ujawni się znacznie później. Ten fakt uzasadnia odsunięcie
cezury językowej od cezury historycznej. Dodajmy jeszcze do tego wpływ drukarstwa, mącący
nam linię rozwojową polszczyzny literackiej. Jeden tylko wzgląd mógłby zalecić przesunięcie
cezury językowej na poł. XV w. wzgląd na całościowe traktowania umysłowej kultury
w Polsce. Dzieci szlacheckie zaczynają się masowo kształcić, co przygotowuje nowych
uŜytkowników tak języka łacińskiego, jak i polszczyzny literackiej. Stan literatury w języku
polskim naleŜałoby więc pojmować jako objaw jej zapóźnienia. MoŜna by jednak wskazać, Ŝe od
poł. XV w. i w twórczości wyraŜanej po polsku widoczny jest szybki wzrost. Pojawiają się
przekłady statutów prawnych, ortyli magdeburskich, pierwsza wersja Rozmyślania przemyskiego,
w poezji zaś Legenda o św. Aleksym i Rozmowa Mistrza ze Śmiercią, Wiersz na zabicie
Tęczyńskiego, nie mówiąc juŜ o wcale licznych, a mniej znanych utworach. Literatura tego
okresu dała pierwszą poŜywkę drukarniom, a jej doświadczenia ułatwiły rozwój oryginalnej
literatury w języku polskim w pierwszej poł. XVI w. Na pewno jednak poł. XV w. zasługuje, aby
ją uznać przynajmniej za cezurę drugorzędną.
Trzy wydzielone periody noszą następujące główne znamiona. Period pierwszy do r. 1520
[ Pobierz całość w formacie PDF ]