Stare kościoły drewniane, Technologia

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
//-->Wieża jest zawsze w budownictwie konstrukcją bądź budowlą samostojącą. Jeżeli kościółposiada wieżę, to musi ona być częścią bryły budowli, można ją wyraźnie wyodrębnić i to jużod poziomu ziemi. Jeśli wieża stoi oddzielnie, to traktowana jest jako odrębna budowla. Wprzypadku sudeckich świątyń drewnianych jedynie w Sierpnicach, Grzmiącej i Kamieńczykumamy do czynienia z wieżami. Pozostałe obiekty mają właściwie tylko sygnaturki - małewieżyczki usytuowane na dachach. Czasem mają one jednak znaczne rozmiary iskomplikowaną konstrukcję, stąd spotyka się określenie wieża na sygnaturkę. Sygnaturka lubgórna część wieży - hełm albo zwieńczenie posiada zwykle okna. Ta część z oknami, przezktóre wpada światło, to tzw. latarnia. Te określenia funkcjonują również w budownictwiemurowanym.Ściany wszystkich omawianych tu kościołów mają konstrukcję wieńcową, inaczej zrębową.To najstarsza i najprostsza konstrukcja. Powstaje ona przez ułożenie na sobie pni lub belek iodpowiedniego powiązania ich w narożach - węgłach przez częściowe ich przycięcie. Czteryjego warianty pokazane są na rys. 1. Chodzi tu o to, by belki możliwie ściśle przylegały dosiebie na całej długości ściany. Szpary, których nie dało się już zlikwidować, uszczelnianomchem i słomą. Dodatkowo, dla zapewnienia wewnątrz ciepła, pokrywano grube belki zzewnątrz, a czasem i od środka, cieńszymi pionowymi listwami - prostokątnymi deskami,pasującymi już do siebie dokładnie. Mówimy wówczas o licowaniu ścian lub o szalunku.Długość ściany w konstrukcji wieńcowej jest zwykle ograniczona dostępną długościąpojedynczych, grubych belek. Z uzyskaniem większych długości ścian poradzono sobiestosując zamki ciesielskie (umożliwiły łączenie belek i to bez gwoździ!) lub inne konstrukcje:sumikowo - łątkowe, przysłupowe, ryglowe, które jednak nie będą tu omawiane.Stropy wymagały zwykle dodatkowych podparć. Zapewniały je grube bele przechodzące wpoprzek nawy (wnętrza), zwane podciągami, tragarzami lub sosrębami. Na nich opierały sięwłaściwe belki lub deski stropowe. Na sosrębach umieszczano czasem inskrypcje, np.datębudowy świątyni. Czasem sosręby podpierano słupami - filarami. Jeżeli głowica takiego słupama dodatkowe boczne elementy wspierające podciąg i są one zdobione, mówimy okroksztynie. Możemy go zobaczyć w Rybnicy Leśnej. Jeśli te elementy są ustawione ukośnie- nazywają się mieczami.Powyżej stropu znajduje się strych przykryty dachem. Warunki klimatyczne w górachzadecydowały o budowie wysokich, dwuspadowych dachów. Warto pamiętać, że właśniekształt dachu i sposób jego pokrycia są najbardziej zauważalne w krajobrazie. To właśnie onenajsilniej określają stylowe cechy budownictwa (nie tylko drewnianego) i mają zasadniczywpływ na tzw. krajobraz kulturowy naszych wsi i miast.Konstrukcje nośne dachów, czyli więźby, są najbardziej skomplikowane dla cieśli. Wynikato stąd, że dachy są narażone na duże obciążenia zmienne i dynamiczne, które trzebaprzenosić i niwelować. Znane są przecież przypadki zerwania dachu przez wiatr. Womawianych tu kościołach mamy do czynienia wyłącznie z więźbą krokwiową. Jest ona dodziś zresztą szeroko stosowana. Oglądana od krótszego boku budowli ma kształt trójkątarównoramiennego. Dolny bok trójkąta, spoczywający na stropie to tram. Tramy mogą byćjednocześnie belkami stropowymi (tak jest w Rybnicy Leśnej) lub mogą leżeć powyżej belekstropowych. Mogą również być od nich dłuższe. Dwa pozostałe boki, zbiegające się wgórnym wierzchołku trójkąta to krokwie. Takich układów: para krokwi + tram musi byćwięcej. Są ustawiane równolegle do siebie, zwykle w odstępach 80 - 120 cm i przy małejrozpiętości dachu mogą być połączone tylko w linii kalenicy - najwyższej, poziomej krawędzidachu. Jeżeli jednak długość krokwi przekracza 4-4,5 m, trzeba stosować dodatkoweelementy wiążące i podpierające. Mogą się one pojawić w obrębie jednego trójkąta lub mogąłączyć ze sobą krokwie bądź inne części trójkątów odległych nawet daleko od siebie. Poziomebelki spinające parę krokwi w jednym trójkącie to jętki lub grzędy (rys. 2). Pionowe słupypodpierające jętki lub krokwie to stolce (rys. 3). Czasem (zwłaszcza w konstrukcji wieży nasygnaturkę) mamy do czynienia z symetrycznym układem stolców na planie np. sześcio- lubośmiokąta foremnego. Wówczas najważniejszy stolec stojący pośrodku tego wielokąta iprzebijający górą dach, nazywany jest królem. Długie belki łączące poziomo na całej długościdachu krokwie albo stolce to nadciągi (płatwie lub oczepy). Może ich być kilka i to naróżnych poziomach. Dolne nadciągi leżące bezpośrednio na tramach stanowią zwyklepodwalinę –podstawę dla dachu, a zwłaszcza jego sygnaturki. Zdarza się, że słowo płatewoznacza wyłącznie nadciąg górny. Spotyka się też ukośne połączenia między krokwiami,zwane zastrzałami lub wiatrownicami. Zapewniają one usztywnienia podłużne. Mniejsze,ukośne podparcia w obrębie jednej krokwi lub jednego stolca to miecze. Nadciągi, stolce imiecze są pokazane na rys. 3. Jak widać, stolce z mieczami nie muszą występować przykażdej parze krokwi. W dolnej części krokwi mogą czasem występować krótsze belki, leżącew płaszczyźnie trójkąta krokwi, ale odstające od nich bardziej na boki. To przypustnicewidoczne na rys. 2. Zmieniają one nachylenie dolnej części dachu dla utworzenia miejsca podrynnę lub pod okap. Dzięki nim powstają łamane połacie dachowe. Cały układ elementównośnych w obrębie jednej krokwi to wiązar, więzar lub dźwigar.Warto wiedzieć, że we więźbach krokwiowych bez stolców i nadciągów wszystkieobciążenia przenoszone są na ściany budynku, a jętki - grzędy są ściskane poprzez ciężardachu i dodatkowo śniegu lub siłę wiatru. Dopiero za pomocą stolców (a pośrednio takżenadciągów i tramów) strop i poddasze otrzymują większe obciążenia niż ściany boczne.Czasami bryła budowli i dach mają kształty bardziej skomplikowane. W dachu mogąpojawić się okna - lukarny, obniżenia, wysunięcia, załamania. Jego więźba może być w jednejczęści prostsza - krokwiowa bez dodatkowych elementów, w innym np. krokwiowo-jętkowalub jeszcze bardziej skomplikowana. Mogą czasem pojawić się krokwie o niepełnej długości,zwane kulawkami. Takie rozbudowane więźby stanowią prawdziwe dzieła sztuki budowlaneji inżynierskiej. Aż żal, że po zakończeniu budowy i przykryciu dachu już ich nie widać.Największe więźby dachowe - wielokondygnacyjne - spotyka się na strychach dużychkościołów, także i murowanych. Zwane one są często więźbami storczykowymi. Obowiązująw nich zasady podobne jak przy budowie mostów drewnianych.Do łączenia ze sobą wyżej wymienionych elementów pierwotnie nie używano w ogólegwoździ. Stosowano za to bardzo przemyślne zamki ciesielskie oraz wręby, czopy i wpusty,wzmacniane tylko kołkami drewnianymi. Stanowią one również bardzo ciekawe rozwiązania,ale nie będą już tu omawiane. Współczesne budownictwo preferuje stalowe gwoździe i śruby- są one dziś tanie a pracuje się z nimi szybciej, co oznacza że i sama budowla staje się tańsza.Niestety po latach takie gwoździe rdzewieją i ma to zły wpływ także na części drewniane,które w końcu niszczeją i wymagają wymiany. Takie odejście od tradycyjnych zamkówciesielskich i pójście „na łatwiznę” to upadek starego rzemiosła - ciesiołki. Dlatego wartochyba poznać jej dzieła - zachowane drewniane kościoły liczą sobie już często ponad trzystalat. Czy oznacza to, że wszystkie ich elementy konstrukcyjne są tak stare? Otóż nie - wbudownictwie drewnianym jest rzeczą naturalną, że co jakiś czas należy przeprowadzaćremont - wymianę pewnych zużytych elementów. Jeżeli jednak nowe zostaną wykonane ztakiego samego materiału i połączone z pozostałymi zgodnie z oryginałem, to wszystkobędzie dobrze. W ten sposób można wymienić większość elementów na nowe, ale całabudowla nadal będzie traktowana jako zabytek.Fascynacja budowlami drewnianymi to nie tylko snobizm i moda. To także sięganie dokorzeni naszej cywilizacji. W Europie drewno legło bowiem u podstaw wszystkich kultur(nawet greckiej). Ciekawe, że różnice konstrukcyjne między budowlami wznoszonymi wróżnych, nawet odległych regionach są niewielkie i że dziś na całym świecie większośćzabytków budownictwa drewnianego zachowała się w górach.Rysunki pochodzą z książki T. Broniewskiego "Historia architektury dla wszystkich"Usługi Ciesielskie-domy drewniane-domy szkieletowe-konstrukcje dachowe więźby-www.lech-bud.orgwww.krokiew.republika.pl [ Pobierz całość w formacie PDF ]