Starożytność(1), starożytność

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Starożytność
1
Starożytność
Starożytność

okres w
ej
obejmujący dzieje tych regionów od
powstania pierwszych
do
politycznego upadku
arstwa
w
oku
[1]
.
Dokładne ramy czasowe tego okresu nie są
ściśle określone. Tradycyjnie za początek
starożytności uznaje się powstanie
cywilizacji opartej na przekazie
2]
(czyli schyłek IV tysiąclecia
p.n.e., kiedy to
aczęli stosować
3]
), dla wcześniejszych
dziejów rezerwując termin
Data
końcowa okresu zwykle wiązana jest z
upadkiem bądź poważnymi przemianami
najczęściej
wymienia się rok 476, czyli koniec
panowania ostatniego cesarza
zachodniorzymskiego Romulusa
Wskazuje się także m.in. rok
czyli podział cesarstwa na dwie części
po śmierci
, początki
odbojów w
i szereg
innych dat.
[4]
[5]
Egipskie piramidy
Okres
historyczny
następujący
po
starożytności to
.
Rozwój cywilizacji Bliskiego
Wschodu do końca epoki
brązu
świątynia
a
Rzymskie
 Starożytność
2
Prehistoria
Wraz z końcem
rozpoczęła się (ok. 9
tysięcy lat p.n.e.) na
tzw.
a
6]
- proces zmiany trybu życia ludzi (do tej pory
parających się
) z
a
bardziej osiadły, powiązany z
Ślady pierwszych otwartych osiedli sezonowych lub nawet stałych
z tego czasu pochodzą z obszarów
(
z okresu
,
północnego
(
. Łowiectwo nadal było ważnym zajęciem dla ich
mieszkańców, ale odnaleziono także ślady pierwszych zwierząt
hodowlanych - owiec (udomowionych prawdopodobnie w
przeciągu X tysiąclecia p.n.e.
[7]
), później dołączyły do nich kozy,
hodowano także psy. Także z tego okresu pochodzą dowody na
początki uprawy pierwszych roślin (
,
. Stałe i obfite źródło pożywienia, jakim stały się
rolnictwo i hodowla, a także późniejszy rozwój tkactwa, umożliwiły wzrost populacji oraz specjalizację w innych niż
pozyskiwanie pożywienia dziedzinach (
,
, co zapoczątkowało kształtowanie się
złożonych społeczeństw.
Gliniany dzban z późnego okresu Ubajd
Z IX tysiąclecia p.n.e. pochodzą pierwsze ślady wytwarzania materiałów z lekko wypalanej gliny (kultura
, jednak wyrobów
aczęto używać dopiero w VII tysiącleciu p.n.e. Początki VII tysiąclecia to
także powstanie osad opierających się prawie wyłącznie na uprawie roli i hodowli, takich jak
w północnym
Iraku,
w
późniejsze warstwy z Jerycha. Osiedla te rozwinęły się najpierw na płaskowyżach i
pośród gór, gdzie pierwotnie występowały dzikie odmiany uprawianych potem roślin i udomowionych zwierząt.
Dopiero później stałe osady pojawiły się w żyznych dolinach rzek
[8]
:
w
początki VI
tysiąclecia p.n.e.)
[9]
, zastąpiona później przez
(ok. 5500 lat p.n.e.), a następnie
koniec VI
tysiąclecia p.n.e.). Dwie ostatnie kultury przyczyniły się do ekspansji wiedzy
(opartej na
wykorzystaniu
), opanowanej w VI tysiącleciu p.n.e. na terenie Anatolii (początki
)
[10]
.
Od V tysiąclecia p.n.e. na terenie południowej Mezopotamii rozwijała się
obejmująca większy
obszar i bardziej zaawansowana niż wcześniejsze. Jej przedstawiciele najprawdopodobniej założyli pierwsze osiedla
w tym rejonie (takie jak
, które w późniejszym okresie rozrosły się w wielkie ośrodki miejskie,
budowali monumentalne świątynie, a także rozwinęli na większą skalę system
możliwiający
powiększenie areału upraw. W ostatnich fazach tej kultury (lub później - w drugiej połowie IV tysiącelecia p.n.e.) w
Mezopotamii pojawili się
(o ile nie byli ludnością
czną)
[3]
.
 Starożytność
3
Mezopotamia
W IV tysiącleciu p.n.e.
stworzyli w południowej Mezopotamii jedną z
pierwszych znanych cywilizacji. Założyli szereg niezależnych państw-miast,
takich jak
,
,
często prowadzących ze sobą wojny. Mieszkańcami
byli przede wszystkim rolnicy zajmujący się uprawą okolicznej ziemi, ale także
rzemieślnicy i kupcy. Sumerowie utrzymywali kontakty handlowe z innymi
ośrodkami cywilizacji:
m,
,
, stworzyli
oraz rozbudowany system irygacyjny. Od mniej więcej połowy XXIV
wieku p.n.e. datuje się wzrost znaczenia
ludu
zamieszkującego centralną Mezopotamię. Wtedy rozpoczął panowanie
który w wyniku podbojów (m.in. Sumeru) stworzył
bejmujące
całą Mezopotamię (być może sięgające do Morza Śródziemnego, Anatolii, a
nawet
) ze stolicą w założonym przez siebie mieście
Akadyjczycy
przejęli kulturę Sumerów wprowadzając do niej nowe elementy, używali pisma
klinowego do zapisu swojego języka, pełniącego przez większość II tysiąclecia
p.n.e. rolę
lingua franca
na całym cywilizowanym Bliskim Wschodzie (poza
Egiptem)
[11]
. Kres ich panowaniu położył najazd
, którzy władali
Mezopotamią przez prawie cały
, dopóki władzy nie odzyskali Sumerowie z tzw.
.
Okres rozkwitu, który nastąpił podczas jej panowania (
) to synteza dorobku Sumerów i
Akadyjczyjków. Dynastia upadła w wyniku najazdów koczowników (zwłaszcza
), a jej państwo rozpadło
się na szereg
i
(na północy) państewek. Jedno z nich, ze stolicą w mieście
stało się
potęgą w pierwszej połowie
a panowania
go, który opanował całą Mezopotamię.
Państwo to przejęło religię, języki oraz kulturę Sumeru i Akadu, dokonano kodyfikacji prawa (
s
. Następcy Hammurabiego stracili jednak władzę w
a rzecz obcej dynastii
okres średniobabiloński), obalonej później po prawie pięciu stuleciach rządów przez najazdy Elamitów i
.
Gliniana tabliczka z pismem
klinowym (ok. 2400 lat p.n.e.)
Egipt
Od początków III tysiąclecia p.n.e. w północno wschodniej Afryce w
dolinie
rozwijało się państwo Egipt. Jego mieszkańcy żyli z
uprawy wąskiego pasa ziemi po obu stronach rzeki, użyźnianego co
roku regularnymi wylewami. Konieczność stworzenia systemu
irygacyjnego wspomagającego rolnictwo wpłynęła na organizację
życia społecznego i politycznego. Początkowo na tym obszarze istniały
dwa odrębne organizmy państwowe - Egipt Dolny (obejmujący
rozległą deltę Nilu, lepiej rozwinięty
[12]
) i Górny (na południe od
), które połączyły się w jedno państwo na początku
III tysiąclecia p.n.e. w wyniku podboju przeprowadzonego przez Egipt
Górny. W III tysiącleciu p.n.e. wykształciła się forma państwa i
społeczeństwa (kultura,
), która z niewielkimi zmianami
przetrwała do końca istnienia starożytnego Egiptu
[13]
. W okresie tzw.
XXVII-XXII wiek p.n.e.) nastąpiła konsolidacja
państwa - absolutnym władcą był
uważany za syna boga
wokół niego i jego dworu skupiony był cały aparat administracyjny
[13]
Maksymalna ekspansja terytorialna Egiptu (XV
w. p.n.e.)
 Starożytność
4
. Z tego okresu pochodzą największe
- monumentalne grobowce faraonów. W XXII wieku p.n.e. państwo
przeżyło kryzys - załamała się władza centralna, wystąpiły walki wewnętrzne i niepokoje społeczne. Ponownego
zjednoczenia kraju dokonała
z
był to początek tzw. Średniego Państwa. Obszar Egiptu sięgał w
tym okresie drugiej katarakty i Synaju (gdzie znajdowały się cenne surowce mineralne), państwo prowadziło
intensywny handel z
, Mezopotamią, Cyprem,
em. Średnie Państwo upadło w XVII wieku
p.n.e., kiedy władzę w Egipcie Dolnym i Środkowym przejęli pochodzący z Azji -
Ich wypędzenie i
ponowne zjednoczenie Egiptu w XVI wieku p.n.e. dało początek okresowi największej potęgi
[14]
państwa nad Nilem

tzw.
trwającemu do XI wieku p.n.e.). Egipt panował w tym czasie nad Palestyną i częścią Syrii
(w XIII wieku nastąpił na tych terenach podział władzy pomiędzy faraonem a
- strefy wpływów
rozdzielała rzeka
14]
), a na południu nad
. W XIII i XII wieku p.n.e. starożytny Wschód został
dotknięty najazdami tzw.
, które przyniosły ogromne zniszczenia. Egipt zdołał się z trudem obronić
(walczył w tym samym czasie z atakami plemion libijskich na zachodzie), lecz nie udało mu się później odzyskać
dawnej świetności. W I tysiącleciu p.n.e. uległ
, potem
a w końcu
.
Egipcjanie mogą pochwalić się znacznymi osiągnięciami na polu astronomii, matematyki, geometrii, medycyny
(zwyczaj mumifikowania zmarłych przyczynił się do poznania anatomii i rozwoju chirurgii
[15]
). Stworzony przez
nich kalendarz słoneczny został (po pewnych modyfikacjach) przyjęty za czasów
w starożytnym Rzymie.
Hetyci
Hetyci, lud posługujący się językiem z grupy
indoeuropejskich, przybył do
k. 2000
roku p.n.e., wchłaniając lub wypierając żyjący tu
lud
przejmując jego wierzenia oraz język
(do celów religijnych). W połowie
ról
rzyjął imię
odbudował i ufortyfikował miasto
czyniąc je stolicą swojego państwa,
obejmującego centrum Anatolii. Podboje króla
oraz jego następców, skierowane przede
wszystkim na północną Syrię i Mezopotamię,
poszerzyły granice królestwa. W pierwszej
połowie
odebrali
Hetytom północną Syrię, a od połowy tego
stulecia datuje się okres kryzysu i osłabienia
państwa. Sytuacja zmieniła się w
gdy na tronie zasiadł
(1380-1346 p.n.e.), który uczynił ze swego
królestwa imperium. Władca skutecznie walczył
przeciwko huryckiemu państwu
ni
opierając swojego granice o góry Libanu i tym
samym wkraczając w egipską strefę wpływów. Jego następcy przesunęli granicę państwa na zachód zdobywając kraj
Do konfrontacji z Egiptem doszło na początku
-
w
.
pozostała nierozstrzygnięta, a pokój z
trzymał status quo. Później Hetytom udało się jeszcze opanować
Przełom XIII i XII wieku p.n.e. to upadek państwa w wyniku najazdu prawdopodobnie
- w
kraju zapanowała klęska głodu, zniszczono stolicę i wiele innych miast. Liczne państewka hetyckie przetrwały do
w południowo-wschodniej Anatolii i północnej Syrii.
Imperium Hetyckie (kolor czerwony) w szczytowym okresie potęgi, około
1290 r. p.n.e., sięgające do Egiptu (kolor zielony)
 Starożytność
5
Potęga imperium Hetytów opierała się na doskonale, jak na tamte czasy, uzbrojonej armii, wyposażonej w broń z
żelaza, zbroje, rydwany bojowe. Na czele kraju stał król, posiadający szerokie uprawnienia i będący zwierzchnikiem
suwerennych księstw, wchodzących w skład państwa, oraz najwyższym kapłanem. Większość obywateli była ludźmi
wolnymi, ale istniała jakaś forma niewolnictwa. Rozwinięte prawodawstwo często stosowało odszkodowanie jako
karę za przestępstwo. Gospodarka oparta była na rolnictwie, eksportowano miedź i brąz, później niezwykle cenne w
tamtych czasach wyroby z żelaza. Religię Hetytów charakteryzował politeizm (z bardzo dużą liczbą bóstw),
często wchłaniała ona kulty i bóstwa podbitych ludów, wywarła poważny wpływ na
wierzenia Greków.
Cywilizacje Bliskiego Wschodu od końca epoki brązu do podboju arabskiego
Migracje przełomu II i I tysiąclecia p.n.e. i ich skutki
Koniec
czyli początek
przyniósł gwałtowne
wydarzenia (ich pełny obraz jest obecnie nie
do końca jasny i zrozumiały
[16]
[17]
), które
zasadniczo zmieniły sytuację na Bliskim
Wschodzie
[16]
. W
na
terenach zachodniej Anatolii sytuacja uległa
znacznemu pogorszeniu, prawdopodbnie na
skutek zmian klimatycznych i głodu
[18]
. W
ostatnich latach tego stulecia inwazja tzw.
jak nazywali ich
Egipcjanie) doprowadziła do upadku
imperium Hetytów oraz królestw
w Anatolii
[19]
. Najeźdzcy zniszczyli także potężne miasta
syryjskiego wybrzeża:
,
oraz liczne ośrodki w głebi lądu takie jak
amoryckie
19]
. Zostali powstrzymani dopiero ok.
w Palestynie przez
[19]
, który zwyciężył
także ich flotę w
. Jednak w wyniku inwazji Egipt utracił większość swoich posiadłości poza Afryką, a po
śmierci Ramzesa pogrążył się w kryzysie. Część najeźdźców osiedliła się na podbitych obszarach, jak np.
na wybrzeżu
u, i prowadziła politykę ekspansywną
[19]
. Osłabienie miast-państw w wyniku najazdów oraz
spowodowany nimi kryzys ekonomiczny ułatwiły ekspansję na poły koczowniczym ludom
które
rozpowszechniły się w Syrii od
19]
:
zajęli sporą część Palestyny (wdając się w długie
walki z Filistynami), natomiast
(osiedlający się w przeciągu II tysiąclecia na obrzeżach i oazach
zaczęli w
przenikać do Syrii i północnej Mezopotamii, mieszając się lub
zastępując tamtejszą ludność hurycką i hetycką. Powstałe państewka aramejskie przeżywały największy rozkwit w X
wieku p.n.e., rozszerzając swoje wpływy na teren osłabionej
, później jednak sytuacja się odwróciła i
Aramejczycy stopniowo ulegali rosnącej potędze
Egipcjanie (pod wodzą Ramzesa III) walczący z Ludami Morskimi w Delcie Nilu
O ile osadnictwo aramejskie w Syrii i północnej Mezopotamii pozwoliło na ponowne ożywienie cywilizacyjne tego
obszaru, o tyle zniszczenia w Anatolii miały trwalszy charakter - spora część miast tego obszaru powróciła do
gospodarki rolnej, przetrwało tylko kilka ośrodków
[17]
. W XII wieku p.n.e. do Azji Mniejszej przybyli przez
lud z
mówiący językiem z grupy
którzy osiedlili się w centrum
półwyspu. W tym czasie Asyria została zaatakowana z Anatolii przez lud
identyfikowany z Frygijczykami),
który pokonał dopiero
. W tym okresie we wschodniej Anatolii zaczęło rozwijać się państwo
.
Gwałtowne wydarzenia miały też miejsce w centralnej i południowej Mezopotamii, naciskanej od zachodu przez
Aramejczyków; najazd Elamitów pod wodzą władcy
ołożył kres rządom dynastii kasyckiej,
zastąpionej potem przez
  [ Pobierz całość w formacie PDF ]