Stelmach - Współczesne formy cenzury medialnej w Unii Europejskiej, zeszyty naukowe, WyższA SzkołA ...

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Beata Stelmach
Współczesne formy cenzury medialnej w Unii Europejskiej
Wstęp
Cenzura jest formą kontroli i ograniczenia kaŜdej dziedziny
Ŝycia, to ograniczenie prawa do wypowiedzi, prawa do wolności
słowa i wolności prasy. Przejawia się w szczególności kontrolą ze
strony państwa tych dziedzin Ŝycia, które uwaŜane są za zagraŜające
jego normalnemu funkcjonowaniu oraz harmonijnemu rozwojowi,
Cenzura miała największe znaczenie będąc narzędziem władzy tota
litarnej. Wówczas to wyraźnie pokazała się zaleŜność pomiędzy
władzą państwową a cenzurą w mediach i prasie, gdyŜ zaczęto uwa
Ŝać, Ŝe w dobie kształtowania się społeczeństwa informacyjnego
największym zagroŜeniem jest przepływ informacji. W państwach
demokratycznych zakazane jest funkcjonowanie cenzury. Jednak
cenzura moŜe przybierać róŜne formy, co powoduje, Ŝe pomimo
zakazu jej obowiązywania wciąŜ jest ona obecna w naszym Ŝyciu.
W dobie kultury masowej media są podstawą systemu ko
munikacji, dlatego jako główny nośnik informacji są skazane na
cenzurę. Niezaprzeczalny jest wpływ mediów na kształtowanie
świadomości, preferencji, poglądów ludzi, a takŜe całego społeczeń
stwa. Media to narzędzie kontroli, instrument zarządzania społecz
nego. To słowo i obraz kształtują ludzką świadomość, docierając do
ZNZE WSIiZ 3/2007 (5), ISSN 16899229, s. 190214
setek odbiorców, co powoduje, Ŝe media kształtują nie tylko indywi
dualne upodobania, ale takŜe wpływają na podejmowane przez oby
wateli decyzje Ŝyciowe i polityczne. W państwach członkowskich
Unii Europejskiej, demokratycznych państwach, swobodny dostęp
do informacji jest zagwarantowany, co sprawia, Ŝe zasięg oddziały
wania mediów jest niczym nieograniczony. Czy to oznacza, ze me
dia są wolne?
śyjąc w wolnej Europie nie do końca zdajemy sobie sprawę
z istnienia w naszym Ŝyciu cenzury, która była, jest i będzie. Poprzez
przedstawienie róŜnorodnych form cenzury, chcę pokazać jej stałą
obecności w naszym Ŝyciu, ukazać jak duŜy wpływ ma ona na nas
oraz odpowiedzieć na pytanie, czy cenzura jest zjawiskiem negatyw
nym. MoŜe dzięki temu będziemy bardziej świadomie podejmować
swoje decyzje, nie opierając się na kreowanej rzeczywistości ocen
zurowanego świata mediów.
1. Europejskie media w świecie wolności i ograniczeń
Media stają się dziś nieodłącznym elementem współczesnego
Ŝycia
1
, z drugiej strony są ucieczką od realnego świata. Media za
spokajają nasze potrzeby emocjonalne, poznawcze, pełnią rolę edu
kacyjną, ułatwiają procesy komunikacji, kształtują postawy wśród
dorosłych i dzieci, promują system wartości. Media oprócz tej pozy
tywnej strony mają bardzo duŜo wad. To one promują przemoc,
konsumpcyjny styl Ŝycia, prezentują negatywne wzorce zachowań.
Oddziaływanie mediów na społeczeństwo jest bardzo duŜe. Media
1
M. Brachfogel,
Mass media – narzędzie czy podmiot władzy?
, [w:] J. Marszałek
Kawa (red.),
Współczesne oblicza mediów
, Toruń 2005, s. 14.
191
jako instrument kontroli społecznej ponoszą odpowiedzialność, za
to, co jest w nich emitowane, gdyŜ kontakt widza z nimi przyczynia
się do zmniejszenia wraŜliwości społecznej
2
. Producenci i nadawcy
muszą uwzględniać prawa odbiorców do takich treści, które zgodne
są z zasadą przyzwoitości i normami dobrego obyczaju. Pomimo, Ŝe
uregulowania te są ustawowo zapisane, to nie zawsze są one prze
strzegane. Media, które kreują naszą rzeczywistość coraz częściej
nazywane są „czwartą władzą”, której wpływ i oddziaływanie na
społeczeństwo sprawia, ze niejednokrotnie są one wykorzystywane
do prywatnych celów, przez dziennikarzy, polityków, nadawców.
Szczególną rolę w procesie komunikowania odgrywa poli
tyka, która to często steruje mediami, w taki sposób, aby zyskać jak
największą liczbę zwolenników prezentowanych poglądów. Zdarza
się takŜe, Ŝe publikacje ukazujące się w danym kraju wykorzystywa
ne są do analiz i prognoz, mających na celu poznanie społeczeństwa
i dostosowanie się do jego potrzeb. Informacja jest jednym z narzę
dzi wykorzystywanych przez politykę, ale wykorzystywana jest ona
równieŜ w sferze kultury. Bez dobrego przepływu informacji nie
moŜliwe jest korzystanie z dorobku kulturowego integrującej się
Europy. Zdarzają się sytuacje, gdzie za pośrednictwem kultury
przemycane są treści polityczne. Media spełniając swoją misję kultu
ralną, w Ŝaden sposób nie mogą zastąpić bezpośredniego kontaktu
człowieka z kulturą, gdyŜ opinia dysponenta moŜe prowadzić do
nieobiektywnej oceny. Ponadto istotna jest ochrona i popularyzacja
dziedzictwa kulturowego własnego kraju, a poprzez dominację nie
których mediów jest to zacierane. W dobie ekspansji państw demo
2
TamŜe, s. 144146.
192
kratycznych, to te silniejsze mają mimo wszystko największy wpływ
na wymianę i selekcję informacji, co jest uwaŜane za jedną z form
cenzury we współczesnej Europie.
Media oprócz wymienionych funkcji spełniają takŜe funkcję
finansową. Nastawienie na zysk realizowane jest poprzez wszech
obecną reklamę. Producenci sięgają do sprawdzonych środków,
jakimi są przemoc, seks i sensacja. Medialny świat jest synonimem
szczęścia, dlatego pokazuje się w nim bogactwo i urodę
3
. W dobie
ciągle wzrastającej ilości informacji, gdy jest tak duŜe prawdopodo
bieństwo tworzenia się szumów informacyjnych dysponenci walczą
o kaŜdego odbiorcę, poprzez wykorzystanie tak zwanej „polityki
informacji” moŜna nawet wpływać na kształtowanie się postaw
obywateli
4
. A wymiana informacji powinna opierać się na równości i
wzajemnych korzyściach. Narzucanie swoich modeli Ŝycia przez
kraje bogate, burzy budujące się struktury informacyjne. A rozwój
kontaktów międzynarodowych niejednokrotnie powoduje zmiany w
systemach informacji
5
.
Zniesienie cenzury spowodowało, Ŝe globalny rynek me
diów zmienia się, i tak teŜ dzieje się w Europie. Szczególnie od lat
dziewięćdziesiątych i na początku dwudziestego pierwszego wieku
moŜna zauwaŜyć procesy zmian na rynku mediów. Rozszerzające się
struktury Unii Europejskiej prowadzą do sukcesywnej europeizacji
mediów. Konsekwencją, czego są obserwowane zachodzące zmiany
3
M. Skawińska,
Edukacja medialna w świecie globalnym. Wpływ przemocy medialnej
i wirtualnej rzeczywistości na zachowania przestępcze młodzieŜy
, [w:]
Współczesne
oblicza mediów
, J. MarszałekKawa (red.), Toruń 2005, s. 148149.
4
TamŜe, s. 84.
5
A. Marszałek
, Informacja a polityka
, [w:]
Współczesne oblicza...
, dz. cyt., s. 8688.
193
w sferze kultury, ekonomii czy geopolityki. Jednym z przykładów
państw, które są pod wpływem transformacji systemowej jest Polska,
gdzie na rynku medialnym dokonano prywatyzacji, uwolniono się od
cenzury, zyskując wolność mediów, ruszyła tam takŜe machina
zmian technologii informatycznych
6
.
Unia Europejska oraz Rada Europy tworząc niezaleŜne od
siebie standardy ładu komunikacyjnego, skupiają się w szczególno
ści na normach wolności prasy. Pomimo tego, Ŝe systemy te są od
siebie niezaleŜne, to są względem siebie subsydiarne
7
. Cała organi
zacja mediów, tego jak powinny funkcjonować opisane są w regula
cjach zawartych w konwencjach Rady Europy, deklaracjach, zalece
niach oraz umowach międzynarodowych. NajwaŜniejsze z tych do
kumentów zostały przyjęte przez państwa członkowskie Unii Euro
pejskiej. Regulacje te dotyczą przede wszystkim kwestii wolności
słowa, praw autorskich, ograniczeń w reklamie
8
.
Stały rozwój technologii powoduje, Ŝe kolejne przepisy za
czynają się dezaktualizować, są juŜ projekty nowej dyrektywy, która
w pełniejszy sposób ureguluje dynamicznie rozwijający się rynek
mediów, i wskaŜe kolejne wytyczne dla dalszego funkcjonowania
polityki audiowizualnej. PręŜnie rozwijający się rynek mediów au
diowizualnych jest bardzo duŜym wyzwaniem dla legislatywy, jed
nak jak pokazuje rzeczywistość Unia Europejska świetnie radzi sobie
6
T. SasińskaKlas, A. Hess,
Media a integracja europejska
, Kraków 2004, s. 194.
7
J. Sobczak,
Polskie prawo prasowe wobec wyzwań europejskich
, [w:] I. Dobosz, B.
Zając (red.)
Polskie media w jednoczącej się Europie
, Kraków 2006, s. 34.
8
E. StasiakJazukiewicz,
Polityka medialna Unii Europejskiej
, Warszawa 2005, s. 23.
194
[ Pobierz całość w formacie PDF ]