Stosunki Międzynarodowe - International Relations, Międzynarodowe stosunki polityczne, Stosunki ...

[ Pobierz całość w formacie PDF ]
Stosunki Międzynarodowe – International Relations

nr 3–4 (t.40) 2009
Franciszek Gołembski
GEOKULTUROWY MODEL W BADANIACH
STOSUNKÓW MIĘDZYNARODOWYCH
1. Przestrzenne uwarunkowanie kultury
Podejmując próbę wyjaśnienia relacji, jakie zachodzą w przypadku sfery aksjologicz-
nej w odniesieniu do procesów społecznych, w tym także politycznych, należy wyjść
od podstawowego rozgraniczenia występującego w pojmowaniu przestrzeni, w kate-
goriach: naturalnej i symbolicznej (idealnej). Pierwsza z nich odnosi się do wymiaru
geografi cznego, a więc do występujących naturalnych uwarunkowań przestrzennych
dotyczących ziemskiego globu i jego poszczególnych części, a także do wymiaru
kosmicznego, a więc pozycji ziemi w stosunku do układu słonecznego oraz jeszcze
szerszego galaktycznego. W rozwoju ludzkości przestrzeń naturalna miała istotne zna-
czenie dla powstawania i tworzenia się warunków ludzkiego bytowania. W przypadku
społeczeństw prehistorycznych można obserwować początkowo szczególnie silne
związki zachodzące między człowiekiem a jego otoczeniem naturalnym. Jest on
w dużym stopniu integralną częścią tego środowiska. Dopiero stopniowe wyodrębnia-
nie się od środowiska naturalnego spowodowało powstawanie coraz bardziej samo-
dzielnych form ludzkiego bytowania, połączonych z czasem ze zdolnością wyrażania
swojego stosunku do niego. Znalazło to odbicie w specyfi cznym procesie odgranicza-
nia tego, co wewnętrzne, od tego, co zewnętrzne. W okresie występowania silnych
związków ze środowiskiem naturalnym człowiek był integralną częścią owych rytmów
występujących w naturze. To właśnie one przejawiały się w formach jego egzystencji.
Powstająca i rozwijająca się kultura ludzka stała się przede wszystkim stopniowym
procesem wyodrębniania się ze środowiska naturalnego
1
.
1
Termin łaciński „kultura”
ma swoje bezpośrednie konotacje z procesem odnoszącym się do uprawy,
pielęgnacji, a więc zawiera w sobie odniesienie do natury. Dopiero z czasem termin ten zaczął być stosowa-
ny w odniesieniu do sfery duchowej działalności człowieka.
 34
Franciszek Gołembski
Magiczna i mityczna faza rozwoju kultury ludzkiej wskazuje na postępujący pro-
ces wyodrębniania się człowieka z jego ścisłych więzów z naturą
2
. Pierwsza z nich
wskazuje na dążenie do posługiwania się siłami natury, druga na wewnętrzne przeży-
wanie i wyrażanie w postaci imaginatywnej stosunku człowieka do sił natury. W oby-
dwu przypadkach siły natury są ujmowane w sposób realny oraz najczęściej personi-
fi kowane. Stwarzało to warunki do nadawania stosunkom przestrzennym charakteru
zgodnego z magicznym względnie mitycznym ujmowaniem natury. Jest rzeczą cha-
rakterystyczną, że istnieje w tym zakresie ogromne bogactwo i różnorodność w ujmo-
waniu stosunków przestrzennych w poszczególnych kulturach ludzkich. Przejawiają
się one często w odmiennych formach, zawierających także swoje sakralne odniesie-
nia. Sakralizacja stosunków przestrzennych jest procesem charakterystycznym dla
poszczególnych kultur i odgrywa w nich szczególnie istotną rolę
3
. Relacja człowiek
– przestrzeń ma specyfi czne znaczenie. Nadal bowiem człowiek pozostaje pod istot-
nym jej wpływem. Ona wyznacza charakter jego działania, wiążąc go z obowiązują-
cymi warunkami, z których nie może się on jeszcze wyzwolić. Stosunki przestrzenne
są również podstawą do pojmowania świata i procesów w nim zachodzących. Wpły-
wają one bezpośrednio na formy działania człowieka, przejawiające się w jego
zewnętrznej aktywności, organizacji życia zbiorowego, religii, sztuce.
Dopiero przejście do fazy kultury intelektualnej, opartej na podstawach abstrak-
cyjnego myślenia zmieniło w istotny sposób dotychczasowy stosunek do natury.
Nauka stała się podstawą także do nowego ujmowania stosunków przestrzennych.
Kultura intelektualna zwolna zastępowała, choć nie do końca, dotychczasowe podej-
ście teoretyczne i praktyczne do przestrzeni. Przestrzeń zaczęła stopniowo tracić swój
bezpośrednio przeżywany charakter na rzecz ujęcia czysto abstrakcyjnego, dającego
się wyrazić w czysto matematycznych relacjach, bez potrzeby odwoływania się do
zawartych w niej form wyobrażeniowych oraz sił, które zaczęły być traktowane
w sposób zdecydowanie abstrakcyjny. Geografi a stała się nauką opierającą się na
czysto racjonalnych przesłankach. Została pozbawiona tych elementów, które nosiły
pozaracjonalny charakter, związany jeszcze z dawnym sposobem ujmowania relacji
przestrzennych.
W okresie nowożytnym relacje między stosunkami przestrzennymi a formami
życia ludzkiego, a zwłaszcza zbiorowego były jednak nadal uwzględniane i badane.
Dało to asumpt do pojawienia się podejścia związanego z paradygmatem geopolitycz-
nym, a więc tym, który nawiązuje do związków, jakie zachodzą między relacjami
przestrzennymi a formami władzy państwowej, a także stosunkami międzynarodo-
wymi. Powstała więc określona koncepcja, która stara się wykorzystać wiedzę o prze-
2
Na gruncie badań z zakresu antropologii kulturowej wskazuje się na magiczne i mityczne formy eg-
zystencji ludzkiej, a także na ich znaczenie dla tworzenia się i rozwoju zróżnicowanych form kultury.
3
Na znaczenie
przestrzeni sakralnej
zwraca uwagę Mircea Eliade. Zauważa on, że w procesie kształ-
towania się kultur pojawiają się odmienne formy odnoszące się do przestrzeni, której nadawane są znamiona
sakralności. Por. M. Eliade,
Sacrum i profanum
, Warszawa 1997.
 Geokulturowy model w badaniach stosunków międzynarodowych
35
strzeni w celu wyjaśniania przy jej pomocy zjawisk zachodzących w sferze społecznej.
Paradygmat geopolityczny jest tego charakterystycznym przykładem.
2. Geokultura jako pojęcie analityczne
W analizach dotyczących stosunków międzynarodowych można spotkać wiele ujęć
metodologicznych, dających podstawę do budowy koherentnej teorii. Przyjęte założe-
nia metodologiczne w dużym stopniu determinują zakres i przedmiot badań oraz wpły-
wają na efekty samych badań. W miarę rozwoju dyscypliny naukowej stosunków mię-
dzynarodowych pojawiło się wiele zróżnicowanych ujęć metodologicznych. Spowo-
dowało to również wykształcenie się odmiennych szkół preferujących autonomiczne
założenia badawcze.
Do jednego z najbardziej kontrowersyjnych ujęć w badaniach nad stosunkami
międzynarodowymi należy niewątpliwie zaliczyć paradygmat geopolityczny. Po dziś
dzień występują często ostre spory wokół samego terminu geopolityka, a zwłaszcza
odnośnie do podejścia geopolitycznego w badaniach stosunków międzynarodowych
4
.
Najczęściej spotykanym kontrargumentem jest ten odmawiający geopolityce walorów
naukowości. Uważa się bowiem, że model geopolityczny nie spełnia podstawowych
założeń metodologicznych i merytorycznych, pozwalających uznać go za podstawę
adekwatnych badań. Najczęściej spotykanym zarzutem w tym względzie jest twier-
dzenie, że geopolityka ma bardziej charakter ideologiczny niż naukowy oraz że jej
podstawowe tezy nie pokrywają się z wymogami stawianymi przed przesłankami
natury naukowej. Ponadto wskazuje się na fakt związków koncepcji i doktryn wyro-
słych na gruncie geopolitycznym z tradycjami imperialnymi.
Zwłaszcza w Rosji po rozpadzie
imperium sovieticum
paradygmat geopolityczny
został włączony do badań stosunków międzynarodowych, zastępując dotychczas obo-
wiązujące podejście oparte na założeniach marksistowskich. Pojawiająca się „pustka”
metodologiczna i badawcza została wypełniona w dużym stopniu właśnie przez przy-
jęcie podejścia geopolitycznego. Pojawiło się wiele ośrodków badawczych oraz publi-
kacji nawiązujących do ujęcia geopolitycznego. Także w ofi cjalnym języku ośrodków
władzy często można spotkać argumenty odwołujące się do języka geopolityki
5
.
4
Wprowadzenie do współczesnego języka pojęcia
geopolityka
najczęściej bywa przypisywane szwedz-
kiemu autorowi Rudolfowi Kjellenowi. Do czołowych teoretyków, którzy podjęli zagadnienia geopolityczne
można niewątpliwie zaliczyć takich autorów, jak: Friedrich Ratzel, Alfred Mahan, Halford Mckinder, Karl
Haushofer.
5
Paradygmat geopolityczny zyskał w Rosji duży oddźwięk w sferach akademickich, przyjmując
różnorodne formy wyrazu. Do najbardziej prominentnych przedstawicieli kierunku geopolitycznego w Ro-
sji należy Aleksander Dugin, który próbuje łączyć działalność teoretyczną z praktyką. Był on założycie -
lem stowarzyszenia „Arktogeja”, którego jednym z podstawowych celów stało się propagowanie idei
eurazjatyzmu.
 36
Franciszek Gołembski
Jeżeli chodzi o Zachód to również w latach 90. XX w. wzrosło zainteresowanie
analizami geopolitycznymi, które zresztą nie zostało całkowicie wyeliminowane
w okresie powojennym. W Stanach Zjednoczonych występowały tego typu analizy
i odwoływanie się do argumentów geopolitycznych, zwłaszcza w badaniach dotyczą-
cych globalnej perspektywy oraz prób ustalania priorytetów amerykańskiej polityki
zagranicznej
6
. W Europie Zachodniej, gdzie termin geopolityka był kojarzony zwłasz-
cza z nazistowską polityką imperialną i gdzie w związku z tym uznawano najczęściej
argumenty geopolityczne za pozbawione podstaw naukowych, wyraźnie wzrosło zain-
teresowanie tego typu analizami. Dotyczyło to także Niemiec (zwłaszcza po zjedno-
czeniu), gdzie ponownie zaczęto nawiązywać do paradygmatu geopolitycznego
7
.
Ten ponowny zwrot w kierunku analiz typu geopolitycznego był niewątpliwie
związany z koniecznością wyjaśniania nowej jakościowo sytuacji międzynarodowej,
jaka powstała w wyniku rozpadu systemu dwubiegunowego, który stracił rację bytu.
Ale nawet odnosząc się do logiki dwubiegunowości można wyraźnie spostrzec, że
w rzeczywistości zawierał on
implicite
określone elementy zaczerpnięte z myślenia
w kategoriach geopolitycznych
8
.
Wśród licznych modeli badawczych, które można znaleźć w analizach typu geo-
politycznego, do jednego z ciekawszych, stosunkowo mało zbadanych i stosowanych
w praktyce, należy zaliczyć ten, który odnosi się do sfery kulturowej. Na fakt uwa-
runkowań przestrzennych w stosunku do procesów kulturotwórczych zwracano już
dawno uwagę. Przy czym czynnik geografi czny (ukształtowanie terenu, morski lub
lądowy charakter lokalizacji danej grupy społecznej itp.) był uwzględniany w różno-
rodnych ujęciach dotyczących badań nad społecznością. Przydawanie konkretnym
miejscom znaczenia symbolicznego, związanego z historią danej społeczności, było
też wykazywane w badaniach etnografi cznych, kulturoznawczych czy socjologicz-
nych. Sakralizacja przestrzeni powodowała, że odgrywała ona szczególną rolę
w poszczególnych kulturach ludzkich. Stąd też łączenie czynnika związanego z prze-
strzenią naturalną (geografi czną) ze sferą aksjologiczną nie było czymś odosobnionym.
Pojawienie się terminu „geokultura”
ma jednak odrębne znaczenie i nie może on
być analizowany zgodnie z tradycyjnymi ujęciami charakterystycznymi dla poszcze-
gólnych dyscyplin nauk humanistycznych. Sugeruje on bowiem szczególnego rodzaju
6
Tradycje geopolityczne w USA związane są z koncepcjami wypracowanymi przez admirała Thomasa
Mahana, który jako jeden z pierwszych zwrócił uwagę na znaczenie czynnika morskiego dla możliwości
budowy potęgi imperialnej państwa amerykańskiego. Do nowszej generacji amerykańskich geopolityków
można zaliczyć Nicolasa Spykmana, zwolennika globalnego zaangażowania się USA w świecie oraz wielu
amerykańskich badaczy stosunków międzynarodowych, związanych zwłaszcza ze szkołą realistów.
7
Można przykładowo powołać się na pracę niemieckiego autora omawiającego szeroko znaczenie
paradygmatu geopolitycznego: H. Brill,
Geopolityk heute. Deutschlands Chance?
, Ullstein, Berlin 1994.
8
Samo pojęcie
biegun
ma określone skojarzenia natury geografi cznej. Odnosi się ono bowiem do kon-
kretnej sfery przestrzennej, a przecież paradygmat geopolityczny przyjmuje za punkt wyjścia właśnie relacje
przestrzenne. To właśnie one – w myśl założeń geopolitycznych – determinują odpowiednie zachowanie
aktora na scenie międzynarodowej.
 Geokulturowy model w badaniach stosunków międzynarodowych
37
relację, jaka zachodzi między przestrzenią naturalną a przestrzenią symboliczną. Ta
ostatnia wiąże się bowiem bezpośrednio ze sferą kultury. To właśnie przestrzeń sym-
boliczna jest nośnikiem określonego systemu wartości, charakterystycznego dla danej
grupy społecznej, pozostając jednocześnie związaną w określony sposób z przestrzenią
naturalną. W pojęciu „geokultura” ta relacja jest jednoznacznie zawarta. Zawartość
pojęciowa tego terminu wskazuje wyraźnie na współzależność obydwu wymiarów
przestrzennych – naturalnego i symbolicznego, mimo wyraźnych różnic zachodzących
między nimi.
Należałoby w związku z tym zastanowić się nad uwarunkowaniami teoretycz-
nymi, jakie legły u podstaw pojawienia się terminu „geokultura”.
Jednym ze znaczą-
cych ujęć tej problematyki są poglądy francuskiego teoretyka Christiana Daudela
9
.
Autor wychodzi w swoich rozważaniach od rozróżnienia trzech podstawowych termi-
nów: „geografi a”, „geopolityka” i „geostrategia”
.
Celem tego rozróżnienia jest wska-
zanie na odrębne stanowisko epistemologiczne i merytoryczne, leżące u jego podstaw.
Każda wiedza, w tym także geografi czna, ma swoje uwarunkowania epistemologiczne.
Dotyczą one zdolności poznawczych odnoszących się do przestrzeni, która jest w tym
przypadku traktowana jako punkt wyjścia dla dalszych analiz. Stosunek do przestrzeni
i miejsce w niej człowieka jest jednym z podstawowych atrybutów egzystencjalnych,
mających głębokie osadzenie w sferze zarówno codziennego wymiaru ludzkiego byto-
wania, jak i w jego refl eksji dotyczącej otaczającej go rzeczywistości. Stąd też prze-
strzeń dla rozwoju historycznego ma istotne znaczenie dla działalności człowieka
i jego stosunku do świata.
Jedną z pierwszych form świadomej refl eksji człowieka w stosunku do prze-
strzeni jest właśnie geografi a. W starożytności pojmowana jako próba „opisania ziemi”
(grec. γη − γραφϖ) rozwijana następnie w ciągu wieków i zyskująca swoje własne
podstawy metodologiczne i badawcze.
W ujęciu Ch. Daudela termin „geografi a”
w swojej podstawowej formie (paradyg-
macie początkowym) odnosi się do lokalizacji danej przestrzeni, zdolności do jej roz-
różniania, a więc jej dzielenia. Osiągając status logiki intelektualnej, geografi a ma
swoje osadzenie kulturowe, a więc jest w określony sposób determinowana przez ist-
niejący stan wiedzy, a także warunki, w których się rozwija. W wymiarze funkcjonal-
nym oznacza to zetknięcie człowieka z terytoriami, a więc z już określonymi przez niego
formami przestrzennymi, uzyskującymi dane znaczenie. W ostatecznie pojmowanym
celu oznacza to zachowanie kontroli nad terytorium i zdolność do zarządzania nim
10
.
„Geopolityka”
opiera się głównie na określeniu systemu lub systemów społeczno-
-politycznych w danej przestrzeni naturalnej. Jest to jej początkowy paradygmat.
9
C. Daudel,
Geographie, Geopolitique et Geostrategie Les Termes de l’Echange
, “Strategique” 1991,
nr 50, s. 31–56.
10
Wyraźnie zaznaczają się dwie podstawowe funkcje w odniesieniu do przestrzeni. Pierwsza z nich
nosi głównie poznawczy charakter, skierowany na badanie przestrzeni; druga ma charakter pragmatyczny,
ukierunkowany na wykorzystanie przestrzeni do celów adekwatnych dla danej kultury.
  [ Pobierz całość w formacie PDF ]