Stosunki polsko izraelskie, Politologia

[ Pobierz całość w formacie PDF ]

STOSUNKI POLSKO - IZRAELSKIE.
PRÓBA ANALIZY CZYNNIKÓW JE KSZTAŁTUJĄCYCH.
_________________________________________________________________________________________
JOANNA DYDUCH
Joanna Dyduch - Doktor Nauk Humanistycznych. Absolwentka kierunku
Stosunki Międzynarodowe i Politologii, Uniwersytet Wrocławski. Stypen-
dystka programu rządowego państwa Izrael. Specjalistka z zakresu stosun-
ków polsko-izraelskich. Członkini załoŜycielka Towarzystwa Polsko-
Izraelskiego "Nadzieja-Hatikvah" i przewodnicząca tego stowarzyszenia.
1
WST
Ę
P.
S
tosunki polsko-izraelskie często traktowane są, jako część szerszego
zagadnienia, a mianowicie relacji polsko-Ŝydowskich. Przedmiot tego artykułu
wymaga jednak, by skoncentrować się na Polsce i Izraelu i tym, co te kraje łączy
oraz co je dzieli. Nie zapominając, Ŝe Izrael w Deklaracji Niepodległości z 14
maja 1948 roku określa się mianem Państwa śydowskiego i odwołuje się do wie-
lowiekowej tradycji Ŝydowskiej oraz historii Diaspory, z jej najciemniejszymi
kartami takimi jak holokaust.
1
W tekście tym postaram się wskazać i usystematyzować najwaŜniejsze
czynniki kształtujące stosunki polsko-izraelskie. Uprzednio jednak pokrótce
przedstawię najwaŜniejsze wydarzenia w relacjach między obu państwami. Inter-
pretacja omawianych zjawisk obywać się będzie przy uŜyciu neoliberalnych me-
tod badania stosunków międzynarodowych. Aktorami w relacjach międzypań-
stwowych nie są tutaj rządy, lecz grupy nacisku, których interesy przekładając się
na realizowaną przez władze politykę.
2
By analiza była bardziej czytelna, czynniki kształtujące stosunki obu kra-
jów podzielone zostaną, na te znajdujące się po stronie polskiej oraz te po stronie
izraelskiej. Jeśli chodzi o grupę pierwszą, to przyjrzymy się przede wszystkim
uwarunkowaniom historycznym relacji Polska-Izrael, z uwzględnieniem zagad-
nienia polskiego antysemityzmu. Istotną rolę, w kształtowaniu współczesnych
stosunków między obu krajami, mają takŜe przeobraŜenia w środowisku między-
narodowym, które doprowadził do zmiany pozycji Polski na arenie międzynaro-
dowej. Spore znacznie w kontaktach, tak na poziomie oficjalnymi państwowym,
jak równieŜ na poziomie społeczeństw, mają osobiste kontakty przedstawicieli
obu narodów.
Jeśli zaś chodzi o to, co dzieje się po stronie izraelskiej to warto przyjrzeć
się historycznym, ideologicznym i społeczno-obyczajowym uwarunkowaniom
kształtowania wizerunku Polski i Polaków w Izraelu. Mowa będzie o ideologii
syjonizmu oraz koncepcjach potępiających i odrzucających idee Ŝycia w diaspo-
rze. WaŜnym elementem relacji polsko-izraelskich, jest brzemię wspólnej prze-
szłości, dramatycznie zakończonej wydarzeniami II wojny światowej. Szczegól-
nie istotna jest tu interpretacja i forma przekazu wiedzy o wspólnej historii, dlate-
go teŜ w artykule zostanie podniesiony problem tak zwanych ‘pielgrzymek’ izra-
elskiej młodzieŜy do Polski, będących jednym z elementów izraelskiej edukacji
obywatelskiej.
* * *
Deklaracja Niepodległości Państwa Izrael, [w]: K. Wojtyczek,
Konstytucja Pa
ń
stwa Izrael
, Wy-
dawnictwo Sejmowe, Warszawa, 2001, ss. 39-42.
2
A. Moravcsik;
Taking Preferences Seriously: a Liberal Theory of International Relations
; w: P.
Viotti, M. Kauppi, International Relations Theory. Pluralism, Globalism and Beyond. Boston –
London 1999, s. 246-256.
_______________________________________________________________________________
F
ORUM
I
ZRAEL-
P
OLSKA-
E
UROPA

www.forum-ipe.org
1
2
1. RYS HISTORYCZNY MI
Ę
DZYPA
Ń
STWOWYCH RELACJI POLSKA-IZRAEL.
Związki między Polską i Izraelem wykraczają znacznie poza ramy czaso-
we, jakie wynikałyby, co tyczy się głównie ich dolnej granicy, z faktu powstania
Państwa śydowskiego w 1948 roku. JuŜ bowiem od końca XIX wieku, rozpoczął
się polski ruch pielgrzymkowy do Ziemi Świętej. W tym czasie trwał proces or-
ganizowania się napływającej do Palestyny ludności Ŝydowskiej. Ową pierwszą
przedpaństwową formą organizacyjną było jeszuw.
3
W 1908 roku powstał w Je-
rozolimie pierwszy Dom Polski, jego głównym celem była słuŜba polskim piel-
grzymom. Jeszcze 1943 roku oddano do uŜytku drugi taki obiekt.
4
WaŜnym, z
punktu widzenie relacji dyplomatycznych, było powołanie 1 stycznia 1923 roku
konsulatu polskiego w Jerozolimie, który w 1925 roku został przekształcony w
konsulat generalny. W 1927 roku powstaje konsulat w Tel Awiwie, a 1936 roku
vice konsulat honorowy w Hajfie. Poszerzanie dzielności administracyjnej pol-
skich placówek dyplomatycznych, było wyrazem pogłębiania się kontaktów i
wzrostu zapotrzebowania na świadczone przez nie usługi. Kolejnymi dowodami
na rozwój współpracy było powołanie Polsko – Palestyńskiej Izby Handlowej
(kwiecień 1932 rok), rosnąca wymiana handlowa i znaczny wzrost emigracji lud-
ności Ŝydowskiej z Polski do Palestyny przyczyniły się do uruchomienia w 1933
roku, przez Polskie Transatlantyckie Towarzystwo Okrętowe, regularnej linii z
rumuńskiego portu do Hajfy (zawieszone z powodów brytyjskich ograniczeń
paszportowych w 1938r.). Istniały równieŜ nieregularne połączenia towarowe
między Gdańskiem i Gdynia a Hajfą. Tomaszewski i Chojnowski podają, Ŝe juŜ
od 1937 roku samoloty polskie podjęły loty do Tel Awiwu, a Bank Polska Kasa
Opieki SA w 1933 roku otworzył w Tel Awiwie swój odział, natomiast 1936 eks-
pozyturę w Hajfie.
5
Kontakt z Polską i jej sprawami (min.: kulturą), był wśród śydów w Pale-
stynie duŜy, na co oczywiście miały wpływ polskie korzenie wielu izraelskich
pionierów. TakŜe zainteresowanie polskiej dyplomacji sprawami Palestyny, w
kontekście Ŝydowskiej emigracji był bardzo Ŝywe. Na sesji Zgromadzenie Ogól-
nego Ligi Narodów w październiku 1935 roku, polski przedstawiciel podniósł
sprawę „Ŝydowskiego ośrodka narodowego w Palestynie”, wyraŜając jednocze-
śnie poparcie dla Ŝydowskiej emigracji.
6
Okres II wojny światowej miał kolosalne znaczenie, tak dla idei powoła-
nia Państwa Izrael, jak równieŜ późniejszych stosunków polsko – izraelskich.
Niektórzy badacze, politycy czy wreszcie analitycy łączą powstanie Izraela z Ŝy-
dowską tragedią II wojny światowej. Sąd ten jest w Izraelu równie popularny, co
krytykowany. Nie jest jednak celem tego artykułu rozstrzyganie o słuszności owej
tezy. Po drugie zaś nie wolno przy analizie relacji polsko – izraelskich bagateli-
3
Jeszuw
(z hebrajskiego - osadnictwo) to forma organizacji dawnej społeczności Ŝydowskiej za-
mieszkałej w Palestynie przed utworzeniem Państwa Izrael.
4
A. Chojnowski i J. Tomaszewski,
Izrael
, Wydawnictwo TRIO, Warszawa 2001, ss. 42-43.
5
_______________________________________________________________________________
F
ORUM
I
ZRAEL-
P
OLSKA-
E
UROPA

www.forum-ipe.org
Ibidem. s.44.
6
Ibidem, s.45.
3
zować prawdy o tym, Ŝe Zagłada śydów europejskich dokonała się przede
wszystkim na polskiej ziemi.
Czas między zakończeniem wojny w maju 1945 roku, a utworzeniem i
międzynarodowym uznaniem państwa Izrael, to okres burzliwej dysputy na arenie
międzynarodowej o losy Palestyny. To równieŜ czas nieustającej, w większości
nielegalnej, emigracji śydów do „Ziemi Obiecanej”. Wielu z przybywających
wówczas do Palestyny, to ocalali z Holokaustu polscy śydzi. Jeśli zaś chodzi o
obecność polskiej dyplomacji w Palestynie w tym czasie, to od 1 lipca 1946 roku,
przy brytyjskim gubernatorze, działał w Jerozolimie delegat rządu RP, który w
sierpniu 1946 roku został przekształcony w Konsulat Generalny. 16 sierpnia 1946
roku natomiast ustanowiono Konsulat Generalny RP w Tel Awiwie.
7
Dzień 15 maja 1948 był końcem oficjalnego zarządzania Palestyną przez
Brytyjczyków. JednakŜe nie to wydarzenie zapisało się w historii najtrwalej.
Dzień ten jest bowiem, pierwszym dniem istnienia Izraela - jako nowoczesnego
państwa, proklamowanego wieczorem dnia poprzedniego.
Polska naleŜała do grupy państw, które jako pierwsze uznały Izrael, juŜ 16
maja 1948 roku. Gest polski powiązany był jednak z polityką Kremla. Moskwa
wspierała, bowiem śydów przeciwko Arabom, w toczącej się wojnie na Bliskim
Wschodzie.
8
Oficjalnie stosunki polsko-izraelskie zostały nawiązane 19 maja
1948 roku
9
, a juŜ w dniu 2 czerwca 1948 roku do polskiego Konsulatu Generalne-
go w Jerozolimie, na ręce ówczesnego Konsula Generalnego prof. Olgierda Górki
trafia depesza z Warszawy, w której informuje się, Ŝe „Rząd nasz zgodził się na
wymianę przedstawicielstw dyplomatycznych z państwem Izrael”.
10
Pierwszym
posłem pełnomocnym ze strony Izraela w Polsce został Izrael Barzilai, który objął
stanowisko 29 września 1948 roku.
11
Poselstwo Izraela w Warszawie rozpoczęło
swoją działalność we wrześniu 1948 roku, natomiast poselstwo PRL w Tel Awi-
wie dopiero w grudniu 1954 roku, do tej pory wykorzystywano dotychczasowe
palcówki dyplomatyczne, znajdujące się na tym terenie Palestyny.
12
Tym, co zajmowało najwięcej miejsca i poniekąd determinowało wzajem-
ne relacje, była sprawa emigracji Ŝydowskiej z Polski do Izraela. TuŜ po zakoń-
czeniu działań wojennych, od 1945 roku, emigracja Ŝydowska z Polski miała cha-
rakter spontaniczny i nie kontrolowany później jednakiej jej przebieg nadzorowa-
ny był, tak przez władze polskiej, jak i organizacje Ŝydowskie koordynujące i uła-
twiające wyjazdy do Izraela.
13
Od chwili nawiązania stosunków dyplomatycznych
7
S. Bieleń,
Stosunki izraelsko – polskie
, [w]: K. A. Wojtaszczyk,
Współczesny Izrael
… op.cit.,
s.85.
8
A. Albert,
Najnowsza historia Polski 1914-1993
, t.2, Świat KsiąŜki, Warszawa 1995, s.126.
9
AMSZ, Samodzielny Wydział Wschodni, Izrael, z.11, t.275, w.15, sygn. 6Z2/Wsch/5236.
11
Stosunki dyplomatyczne Polski 1944 – 1979
. Informator 1982, t.5, Afryka i Bliski Wschód,
s.149.
12
E. J. Pałyga,
Dyplomacja Polski Ludowej 1944-1984 (kierunki – tre
ś
ci - mechanizmy)
, Instytut
Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa 1986
,
ss. 77-78.
13
B. Szaynok,
Stosunki polsko – izraelskie w latach 1948 – 1967
, maszynopis, Wrocław 2004, s.2.
_______________________________________________________________________________
F
ORUM
I
ZRAEL-
P
OLSKA-
E
UROPA

www.forum-ipe.org
E. J. Pałyga,
Dyplomacja Polski Ludowej 1944-1984 (kierunki – tre
ś
ci - mechanizmy)
, Instytut
Wydawniczy Związków Zawodowych, Warszawa 1986, s.78.
10
4
do ich zerwania w 1967 roku, Ŝydowska emigracja do Izraela przybierała postać
fal, generowanych polityką władz PRL oraz co jakiś czas pojawiającym się i
przybierającym róŜnorakie formy antysemityzmem, nie zawsze państwowym.
Wśród wydarzeń powodujących nasilanie się emigracji był pogrom kielecki, wy-
darzenia roku 1956 w Polsce, które oprócz wydarzeń poznańskich, „odwilŜy poli-
tycznej” i alternacji władzy w strukturach PZPR, przyniosły takŜe narastające
zjawisko antysemityzmu tak społecznego, jak i państwowego.
14
Antysemityzm
ów, z jednej strony osadzony był na przekonaniu o: nadmiernej obecności śydów
w najatrakcyjniejszych sferach Ŝycia, ich braku lojalności państwowej, spisku
Ŝydowskiego, a z drugiej posłuŜył jako instrument w nieczystej grze politycznej.
Paralelnie z polityką emigracyjną, relacje polsko – izraelskie w tym okre-
sie, zaleŜne były od sytuacji na Bliskim Wschodzie i jej oceny przez Moskwę.
Sowieci umacniali swoje wpływy w Egipcie i Syrii. Po nacjonalizacji Kanału Su-
eskiego przez rząd Nessera, Francja i Anglia powaŜnie zaniepokojone rozwojem
wydarzeń na Bliskim Wschodzie, zdecydowały się na sojusz z Izraelem przeciw-
ko Egiptowi. Francja juŜ wcześniej była głównym dostawcą broni i technologii
wojskowej dla Izraela, podczas gdy Związek
Radziecki wspierał militarnie Egipt.
W konsekwencji napięcia międzynarodowego, doszło do militarnej konfrontacji w
październiku 1956 roku. Polskie stanowisko w sprawie konfliktu na Bliskim
Wschodzie (tzw. konfliktu sueskiego), toŜsame było ze stanowiskiem Moskwy.
Oświadczenie w tej sprawie wydano w listopadzie 1956 roku, potępiając Izrael i
jego europejskich sojuszników, a udzielając poparcia Arabom.
Lata 60. to okres, charakteryzujący się względną poprawnością we wza-
jemnych relacjach. Nowym zjawiskiem w krajobrazie polsko – izraelskich relacji
były wzajemne wizyty urzędników róŜnych szczebli. Do najbardziej, znaczącej
wizyty doszło w dn. 11-17 maja 1966 roku, gdy Polskę odwiedził izraelski mini-
ster spraw zagranicznych – Abby Eban. Głównym celem jego wizyty była zwoła-
na w Warszawie narada ambasadorów Izraela z państw socjalistycznych. Wizyta
Ebana w Warszawie miała charakter nieoficjalny, a szczyt izraelskich ambasado-
rów został ostro oprotestowany przez państwa arabskie.
15
O poprawności stosunków między obu krajami, moŜe równieŜ świadczyć
uwieńczenie sukcesem, wieloletnich starań Izraela o podniesienie placówek dy-
plomatycznych krajów do rangi ambasad, co nastąpiło pod koniec 1962 roku. Jeśli
zaś chodzi o sukcesy po stronie polskiej dyplomacji, w kontekście relacji z Izra-
elem trzeba wspomnieć o wystąpieniu premiera Izraela - Lewiego Eszkola, który
na konferencji prasowej 29 lipca 1964 roku, uznał prawo Polski do nienaruszalno-
ści zachodniej granicy.
16
W zakresie stosunków gospodarczych strona polska
niemalŜe permanentnie była zadłuŜona wobec Izraela. Obroty handlowe z Izra-
Czytaj więcej [w]: P. Machcewicz,
Polski rok 1956
, Oficyna Wydawnicza MÓWIĄ WIEKI,
Warszawa 1993,
15
A Stankowski,
Zerwanie stosunków dyplomatycznych z Izraelem przez Polsk
ę
w czerwcu 1967
roku
, [w:] J. śyndu [red.],
Rozdział wspólnej historii. Studia z dziejów
ś
ydów w Polsce
, Wydaw-
nictwo Cyklady, Warszawa 2001, 357.
16
Ibidem.
_______________________________________________________________________________
F
ORUM
I
ZRAEL-
P
OLSKA-
E
UROPA

www.forum-ipe.org
14
[ Pobierz całość w formacie PDF ]